Bitwa o Moskwę

Dokładnie 71 lat temu, 5 grudnia 1941 roku, ruszyła kontrofensywa Armii Czerwonej, która miała odepchnąć niemieckie armie stojące u bram Moskwy. Był to ostatni etap niezwykle krwawej bitwy o radziecką stolicę, która była przełomowym momentem II wojny światowej i zaważyła na dziejach świata.

Na jesieni 1941 roku Armia Czerwona znajdowała się w głębokim odwrocie, pasmo dotkliwych porażek ciągnęło się od rozpoczęcia niemieckiej inwazji. W ciągu pierwszych trzech miesięcy walk Wehrmacht unicestwiał całe radzieckie armie, sowieci stracili dziesiątki tysięcy czołgów i samolotów, a straty ludzkie - zabici, ranni i wzięci do niewoli - liczone były już w milionach.

Wydawało się, że po tak druzgocących ciosach Związek Radziecki znajduje się na skraju klęski i wystarczy jedno nokautujące uderzenie, aby ostatecznie go powalić. Tym uderzeniem miało być zdobycie stolicy sowieckiego imperium - Moskwy.

Na zdjęciu: radzieckie wojska ruszają do kontrofensywy pod Moskwą. Grudzień 1941. (WP.PL/tbe)

Decydująca ofensywa w kierunku Moskwy rozpoczęła się na przełomie września i października; operację opatrzono kryptonimem "Tajfun". Wielu niemieckich generałów było zdania, że stolica ZSRR będzie łatwym celem ze względu na katastrofalne straty poniesione przez Rosjan we wcześniejszych zmaganiach.

Dowództwu Armii Czerwonej udało się jednak zgromadzić do obrony miasta 1,25 mln żołnierzy, ponad 1000 czołgów i 7500 dział. Wartość bojowa tych jednostek pozostawiała jednak wiele do życzenia, odczuwano dotkliwy brak uzbrojenia i amunicji.

Na zdjęciu: radziecki czołg lekki T-26 w czasie bitwy o Moskwę.

Niemcy do ataku na tym odcinku rzucili ponad milion zaprawionych w bojach żołnierzy, dysponujących 1700 czołgami i 14 tys. dział. Jednak i po tej stronie odczuwalne były liczne problemy. Część dywizji nie miała pełnych stanów, narzekano również na braki w zaopatrzeniu z powodu nadmiernie rozciągniętych linii transportowych, a ludzie odczuwali zmęczenie wcześniejszymi ciężkimi walkami.

Na zdjęciu: niemieccy żołnierze w czasie ofensywy na radziecką stolicę. Listopad 1941.

Początek ofensywy przebiegał bardzo pomyślnie i niemieckie armie bardzo szybko posuwały się naprzód, głównie z powodu nieudolnego rozmieszczenia jednostek Armii Czerwonej i fatalnego funkcjonowania radzieckiego wywiadu.

Tymczasem w Moskwie rozpoczęła się wielka ewakuacja zakładów przemysłowych oraz części urzędów. Miasto przygotowywało się do obrony, mieszkańcy - głównie kobiety, bowiem większość mężczyzn została powołana pod broń - kopali rowy przeciwczołgowe i stawiali barykady.

Na zdjęciu: kopanie rowów przeciwczołgowych na przedpolach Moskwy. W przygotowywaniu fortyfikacji udział brało ponad 100 tys. cywilnych mieszkańców stolicy.

Józef Stalin nie zdecydował się na opuszczenie Moskwy i pozostał na Kremlu. Gdy w mieście pojawiły się pierwsze oznaki paniki, generalissimus natychmiast nakazał podległym mu służbom zaprowadzenie porządku. Wprowadzono stan wojenny i godzinę policyjną, a do miasta ściągnięto specjalne oddziały NKWD, które żelazną ręką utrzymywały ład i dyscyplinę na ulicach.

Na zdjęciu: pompowanie balonów zaporowych w Moskwie.

Impet niemieckiej ofensywy szybko zaczął słabnąć z powodu niesprzyjającej pogody (najpierw "generał Błoto", później "generał Mróz") i fatalnego stanu dróg, wyczerpania jednostek oraz braków w zaopatrzeniu. Tężał za to opór radziecki, wspomagany przez kolejne pospiesznie tworzone - nieprzeszkolone i źle wyposażone, ale jednak nowe - jednostki bojowe. Na front zaczęły też przybywać ściągnięte z Dalekiego Wschodu dywizje syberyjskie.

Na zdjęciu: świeże wojska maszerują z Moskwy wprost na front - taki obrazek nie był rzadkością w czasie bitwy o radziecką stolicę.

W ostatnich dniach listopada awangardzie niemieckich wojsk udało się podejść niemal pod same rogatki Moskwy, ok. 32 kilometrów od Kremla. Ale to wszystko, na co było stać hitlerowskich żołnierzy - pozbawieni zimowej odzieży (dowództwo Wehrmachtu zakładało zakończenie działań zbrojnych przed zimą) i śmiertelnie wyczerpani, nie byli w stanie dalej atakować. Brakowało zaopatrzenia, najbardziej we znaki dawał się niedobór paliwa i części zamiennych, bez których dywizje pancerne nie mogły wznowić ofensywy.

Przez dwa miesiące zaciętych walk Niemcy stracili ćwierć miliona żołnierzy, by przesunąć linię frontu o 150 kilometrów na zachód. Główny cel operacji nie został jednak osiągnięty.

Na zdjęciu: sowieckie samoloty przelatują nad pozycjami Niemców pod Moskwą. Grudzień 1941.

Tymczasem Armia Czerwona przygotowywała kontrofensywę, której Niemcy się nie spodziewali. Hitlerowski wywiad był przekonany, że Sowieci, po tak ciężkich stratach, nie mają już rezerw, by przejść do natarcia. Tak więc kiedy niemieccy generałowie przygotowywali się do utrzymania swoich pozycji, Stalin rzucił na nich 1,1 mln żołnierzy, z których dużą część stanowiły świeże dywizje ściągnięte z Dalekiego Wschodu.

Rzucone do kontrnatarcia armie nie były szczególnie silne. Jednak choć stosunkowo słabo uzbrojone w broń pancerną i artylerię, w walce przeciwko wyczerpanym dywizjom niemieckim osiągnęły wymierne sukcesy.

Na zdjęciu: obsługa radzieckiego działa w czasie zmagań pod Moskwa.

Radziecka kontrofensywa do początku stycznia 1942 roku odrzuciła wycieńczone i zamarzające armie niemieckie na 100-250 kilometrów od Moskwy. Stalin zażądał kontynuowania natarcia, aż do zniszczenia hitlerowskiej Grupy Armii "Środek", ale na to Armia Czerwona, podobnie jak Wehrmacht, nie miała już ani sił, ani środków.

Przedpola radzieckiej stolicy stały się prawdziwą hekatombą dla obu walczących stron. Według różnych źródeł straty niemieckie wyniosły od 280 do 400 tys. zabitych, rannych, zaginionych lub pojmanych do niewoli. Straty ZSRR były nawet kilkukrotnie wyższe i wyniosły od 650 tys. do prawie 1,3 mln. Tak wielkich rozmiarów masakra dokonała się w niespełna trzy miesiące.

Na zdjęciu: dwaj niemieccy żołnierze w czasie walk o Moskwę.

Bitwa o Moskwę była pierwszą klęską niepokonanego do tej pory Wehrmachtu. To tutaj zatrzymano zwycięski marsz niemieckich armii. Plan "Barbarossa" zakładający błyskawiczną wojnę i szybki podbój Związku Radzieckiego nie powiódł się. III Rzeszę czekała długa wojna na wyczerpanie, która ostatecznie doprowadziła do jej upadku.

Według wielu historyków zdobycie Moskwy na jesieni 1941 roku leżało w zasięgu hitlerowców. Gdyby do tego doszło, ZSRR najprawdopodobniej już by się nie podniósł, a II wojna światowa przybrałaby zupełnie inny obrót. Tym samym tytaniczne zmagania na przedpolach radzieckiej stolicy zaważyły na losach świata.

Na zdjęciu: niemieccy żołnierze wzięci do niewoli pod Moskwą. Grudzień 1941.