"Przyjazna szkoła" – nowy program rządowy dla szkół

Od lutego 2022 r., czyli momentu, w którym Rosja zaatakowała Ukrainę i masowej ucieczki do Polski osób poszukujących ochrony, w tym przede wszystkim tysięcy kobiet i dzieci, polski system oświaty mierzy się z wyzwaniami wynikającymi ze znaczącego wzrostu liczby uczniów i uczennic z Ukrainy w naszych szkołach. Dodatkowo, wprowadzony od 1 września 2024 r. obowiązek szkolny i obowiązek nauki w polskim systemie oświaty dla dzieci i młodzieży z Ukrainy przebywających w Polsce, spowodował kolejne poważne zwiększenie liczby uczniów ukraińskich w tych placówkach.

Problemy, z którymi po raz pierwszy i na tak wielką skalę musiały (i nadal muszą) mierzyć się polskie szkoły, to przede wszystkim: odmienność językowa i kulturowa dzieci i młodzieży przybyłych do naszego kraju w wyniku wojny, doświadczenia traumy wojennej oraz trudności edukacyjne spowodowane zmianą środowiska edukacyjnego.

Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że problemy te dotyczą jedynie uczniów i uczennic przybyłych z Ukrainy, lecz w rzeczywistości dotykają one bezpośrednio lub pośrednio całe społeczności szkolne, w tym polskich uczniów, nauczycieli, pracowników niepedagogicznych zatrudnionych w szkołach, a także rodziców uczniów ukraińskich oraz rodziców ich polskich rówieśników.

Za konieczne uznano uruchomienie dodatkowych działań, które pozwolą na wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów z Ukrainy oraz pomogą całym społecznościom szkolnym w lepszym funkcjonowaniu w nowej rzeczywistości. Środki na realizację powyższego wsparcia, w wysokości niemal 500 mln zł, pozyskane zostały z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027. Pozwoliło to sfinansować realizację Rządowego programu wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży "Przyjazna szkoła" w latach 2025-2027 (dalej: Program). Warto w tym miejscu podkreślić, że założenia Programu były szeroko konsultowane z instytucjami oraz organizacjami działającymi w obszarze edukacji, w tym na rzecz integracji dzieci i młodzieży z Ukrainy.

Głównym celem, wdrażanego od lipca br., Programu (w którym uczestnictwo jest dobrowolne) jest wsparcie szkół, w których uczą się dzieci i młodzież z Ukrainy, w stworzeniu bezpiecznych i przyjaznych warunków – dla wszystkich osób tworzących społeczności szkolne – do rozwijania wiedzy i umiejętności oraz budowania pozytywnych relacji rówieśniczych.

Propozycja wsparcia zawarta w Programie jest odpowiedzią na zidentyfikowane i zgłaszane, m.in. przez dyrektorów szkół i nauczycieli, a także organizacje pozarządowe, problemy i potrzeby związane z koniecznością dostosowania całego środowiska szkolnego do nowych warunków funkcjonowania.

W Programie przewidziano między innymi możliwość dofinansowania zatrudnienia w szkole asystentów międzykulturowych, których zadaniem jest pomoc uczniom z Ukrainy w kontaktach ze środowiskiem szkolnym, a także współdziałanie z ich rodzicami oraz szkołą. Asystent międzykulturowy m.in. diagnozuje etapy szoku kulturowego, bariery adaptacji i integracji oraz podejmuje działania mające na celu przystosowanie się ucznia do realiów funkcjonujących w polskich szkołach.

Kolejną kluczową zdiagnozowaną potrzebą są działania służące wzmocnieniu profilaktyki zaburzeń zdrowia psychicznego oraz wsparcia psychologicznego i doradczego dla środowiska szkolnego. W Programie przewidziano dla uczniów m.in. możliwość udziału w konsultacjach z psychologami, psychoterapeutami, psychiatrami, a także działania doradcze w zakresie wyboru ścieżki edukacyjnej i zawodowej. Rodzice uczniów będą mogli otrzymać kompleksowe informacje w zakresie rozwiązywania problemów wychowawczych, a nauczyciele i inni pracownicy szkoły będą mieli możliwość skorzystania z profesjonalnego doradztwa i konsultacji w zakresie rozwiązywania problemów wychowawczych i dydaktycznych.

Równie istotną kwestią w kontekście opisywanych potrzeb jest konieczność podnoszenia kompetencji zawodowych kadr systemu oświaty. Dlatego też m.in. dyrektorzy szkół, nauczyciele, pracownicy kuratoriów oświaty, dzięki udziałowi w Programie, zostaną wyposażeni w odpowiednie narzędzia, metody dydaktyczne oraz techniki pracy służące efektywnemu procesowi kształcenia oraz skutecznej integracji uczniów w otwartym i wspierającym środowisku szkolnym.

Wdrażanie Programu rozpoczęło się w lipcu br., a zakończenie działań przewidziane jest w sierpniu 2027 r.

Do tej pory przeprowadzono dla organów prowadzących szkoły (m.in. jednostek samorządu terytorialnego, stowarzyszeń, fundacji) nabory wniosków o udzielenie dofinansowania na zatrudnienie asystentów międzykulturowych w szkołach na rok 2025, a do końca września br. planowane jest ogłoszenie naborów wniosków na 2026 rok.

Wojewodowie ogłosili także otwarte konkursy ofert na wybór 16 operatorów wojewódzkich, którzy będą realizowali działania służące wsparciu uczniów (w tym m.in.: konsultacje specjalistyczne, specjalistyczną pomoc psychologiczną), rodziców oraz kadr systemu oświaty. Na poziomie centralnym działania na rzecz podwyższania poziomu dobrostanu społeczności szkolnej (obejmujące m.in. opracowanie materiałów metodycznych dla nauczycieli, a także organizację forum wymiany doświadczeń na poziomie regionalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym) będzie prowadził Instytut Badań Edukacyjnych - Państwowy Instytut Badawczy.

Ośrodek Rozwoju Edukacji zajmuje się natomiast przygotowaniem przetargu na wybór 16 operatorów regionalnych, którzy (w zależności od przeprowadzonej wcześniej diagnozy potrzeb) będą realizowali w poszczególnych województwach szkolenia, konsultacje eksperckie oraz sieci współpracy dla kadr systemu oświaty.

Rządowy program wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży "Przyjazna szkoła" w latach 2025-2027 jest wdrażany w projekcie "Wsparcie edukacji formalnej dzieci i młodzieży z Ukrainy w programie FERS", który jest finansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego.