IPN dopadł nazistowskiego zbrodniarza. Nowa ustawa może utrudnić ekstradycję

Piątkowe popołudnie, Trybunał Konstytucyjny. Jarosław Kaczyński tłumaczy dziennikarzom, że nowelizacja ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej to konieczność. - Prawda nie obroni się sama. Jesteśmy w trakcie tworzenia machiny, która będzie jej broniła – wyjaśnia prezes PiS.

W tym czasie w siedzibie Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, która ma być elementem machiny, trwa zwykły dzień pracy. W gabinecie prokuratora Roberta Janickiego płyną łagodne takty muzyki z serialu "Czas Honoru”. Na ścianie niewielkiego pokoju wisi pana Polski z lat 1939-45, a na biurku leżą dwa stosy akt.

Jeden z nich dotyczy sprawy nazistowskiego zbrodniarza odpowiedzialnego za pacyfikację dwóch wiosek na Zamojszczyźnie. W dwie godziny zamordowano tam 44 osoby. 98-letniego Michaela Karkoca czeka proces dzięki pomocy prawnej Ukrainy. Był on dowódcą kompanii Ukraińskiego Legionu Samoobrony, który współpracował z niemieckim SS. Zbrodniarz stanie przed sądem w Polsce, jeśli Stany Zjednoczone wyrażą zgodę na jego ekstradycję. Decyzja jeszcze nie zapadła.

Po dyplomatycznej burzy wywołanej przyjętą przez parlament nowelizacją ustawy o IPN o pomoc ze strony USA i Ukrainy będzie trudniej. Oba kraje, podobnie jak Izrael, protestują przeciwko jej zapisom. Nowela wprowadza karę do 3 lat więzienia lub grzywny za użycie sformułowania "polskie obozy śmierci" i pozwala wszczynanie postępowań karnych m.in. za negowanie zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów.

Ze źródeł zbliżonych do IPN słyszymy, że krytyczne głosy na temat nowej ustawy pojawiają się nawet w kierownictwie Instytutu. – Oficjalnie nikt tego oczywiście nie powie, ale jest jasne, że ustawa nakłada na IPN obowiązki, ale nie daje narzędzi, by je wypełnić – wyjaśnia jeden z naszych rozmówców.

Łukasz Kamiński, były prezes IPN, wyjaśnia, że nie będzie możliwe ściganie obywateli innych państw. - Nie będą wydawani Polsce, bo w ich systemach prawnych nie ma takich przepisów. To zapis o charakterze symbolicznym. Trudno sobie wyobrazić jego stosowanie – tłumaczy Kamiński.

Rzecznik IPN Adam Przegaliński nie chce komentować sprawy.

W dyskusji na temat kontrowersyjnej ustawy pada argument, że 77 prokuratorów z IPN zajmie się ściganiem oszczerstw wobec Polski i w końcu będzie miało się zajęcie.

- To opinie osób, które niewiele wiedzą o naszej pracy – odpowiada Robert Janicki, który należy do najbardziej doświadczonych prokuratorów w IPN. W pionie śledczym pracuje od 18 lat.

Janicki zgadza się na rozmowę z Wirtualną Polską pod warunkiem, że nie będzie dotyczyła ustawy, która jeszcze nie obowiązuje, bo czeka na podpis prezydenta. – Komentowanie nie jest nasza rolą. Jak ustawa będzie obowiązywała, to będziemy ją wykonywać – ucina prokurator.

Podkreśla, że IPN ma na koncie 351 aktów oskarżenia skierowanych przeciwko 534 osobom, a rocznie ponad 70 prokuratorów zamyka 1000 śledztw. Dodaje, że nawet jak śledztwo nie może się zakończyć się postawieniem sprawców przed sądem, to jest prowadzone do końca.

- Ustawa o IPN nakłada na prokuratorów obowiązek wyjaśnienia okoliczności sprawy i ustalenie osób pokrzywdzonych. W przeciwieństwie do normalnej prokuratury śmierć sprawcy nie kończy postępowania – mówi Janicki, który do IPN przyszedł z prokuratury 18 lat temu.

Janicki zauważa, że rola prokuratorów IPN-u polega też na odkrywaniu nieznanych faktów. Tak było, gdy ustalili okoliczności śmierci legendarnego prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, który według wielu historyków zginął w obozie koncentracyjnym w latach 40-tych.

– Nasze śledztwo pokazało, że zginął w grudniu 1939 roku pod Warszawą. Udało się nawet ustalić sprawców – trzech gestapowców, którzy go rozstrzelali, choć nie mogliśmy ich oskarżyć – mówi prokurator.

I dodaje: - Zbieramy relacje świadków, którzy odchodzą. Nasza praca to ciągłe ściganie się biologią, która jest nieubłagana.