Walczyły o język i kulturę. Mijają 124 lata od strajku dzieci we Wrześni

Września, miasto w Wielkopolsce, stało się w 1901 r. symbolem oporu przeciw germanizacji. Dzieci z Katolickiej Szkoły Ludowej sprzeciwiły się nauczaniu religii i śpiewu kościelnego w języku niemieckim. Protest rozpoczął się na przełomie marca i kwietnia, kiedy inspektor szkolny, dr P. Winter, ogłosił nowe zasady.

Strajk we Wrześni był reakcją na politykę germanizacji prowadzoną przez władze pruskie. Już od lat 40. XIX w. ograniczano nauczanie języka polskiego, a Kulturkampf kanclerza Bismarcka dążył do całkowitego wyeliminowania polskiego z przestrzeni publicznej. W 1900 r. wprowadzono naukę religii po niemiecku, co spotkało się z oporem.

W maju 1901 r. czternastu uczniów odmówiło nauki niemieckiej pieśni religijnej, co doprowadziło do ich ukarania chłostą. Protest wywołał oburzenie lokalnej społeczności, a do Wrześni przybyli polscy parlamentarzyści, by wesprzeć mieszkańców. Mimo to, władze kontynuowały represje.

Bronisława Śmidowiczówna stała się symbolem strajku, gdy zwróciła niemiecki katechizm nauczycielowi, trzymając go przez fartuszek. Uczniowie najstarszej klasy odmawiali wykonywania poleceń w języku niemieckim, co spotkało się z surowymi karami, w tym chłostą. 20 maja 1901 r. strajk osiągnął apogeum, a 26 uczniów zostało ukaranych aresztem.

Gdy dzieci opuszczały szkołę po karach, przed budynkiem zgromadził się tłum rodziców i mieszkańców Wrześni. Doszło do demonstracji, a najbardziej aktywni rodzice stanęli przed sądem w Gnieźnie. Proces zakończył się 16 listopada 1901 r., a 20 osób zostało ukaranych.

Strajk stopniowo wygasał, gdy niemieckie władze złagodziły politykę karania uczniów. Ostatnia uczennica, Stefania Śmidowiczówna, zakończyła opór w 1904 r. Ważną rolę odegrał ks. Jan Laskowski, który wspierał dzieci, udzielając im tajnych lekcji religii po polsku.

Protest we Wrześni odbił się szerokim echem w Europie. W listopadzie 1901 r. przed sądem w Gnieźnie stanęło 25 uczestników strajku, a proces stał się symbolem walki z germanizacją. Sprawa dzieci z Wrześni odbiła się szerokim echem, zyskując wsparcie takich postaci jak Henryk Sienkiewicz i Maria Konopnicka. O incydencie pisała również prasa zagraniczna, co podkreślało międzynarodowy wymiar tego protestu.

Strajk we Wrześni zainspirował falę podobnych protestów w zaborze pruskim w latach 1906-1907. W oporze przeciwko germanizacji wzięło udział 75 tys. dzieci z ponad 800 szkół, co pokazuje skalę sprzeciwu wobec polityki zaborczej Prus. Henryk Sienkiewicz w liście otwartym potępił brutalność pruskich władz, co przyczyniło się do międzynarodowego rozgłosu.

Strajk we Wrześni stał się impulsem do organizacji polskich środowisk patriotycznych. W Poznaniu i innych miastach powstawały komitety wspierające rodziny z Wrześni. W 1902 r. podobne protesty wybuchły w innych miastach zaboru pruskiego, a także w Królestwie Polskim.

Źródła: dzieje.pl, Muzeum Września, Polskie Radio 24, Poznań IPN