Sąd broni konsumentów

Dom ubezpieczono na 1,5 mln zł, choć wart był 2,5 mln zł. Po jego spaleniu sądy niższych instancji zmniejszyły odszkodowanie proporcjonalnie do niedoubezpieczenia. I zamiast 1,3 mln zł zasądziły 876 tys. odszkodowania. Sąd Najwyższy orzekł, że to niedopuszczalne.

Dom był droższy

SN zajmował się sprawą Marka R. i Jacka S., właścicieli domu, który w znacznej części strawił pożar. W umowie ubezpieczenia jego wartość określili na 1,5 6 mln zł (tzw. suma ubezpieczenia). Tymczasem w postępowaniu likwidacyjnym, a następnie przed sądami, ustalono, że na dzień pożaru była znacznie wyższa.

Sąd Okręgowy w Tarnowie oszacował ją na 2,7 mln zł, a krakowski Sąd Apelacyjny na 2,4 mln zł. W ogólnych warunkach ubezpieczenia pozwanego towarzystwa zastrzeżono jednak, że niedoubezpieczenie proporcjonalnie zmniejsza kwotę odszkodowania. I sądy niższych instancji odpowiedni ją zmniejszyły.

Jedyna różnica w wyrokach wiązała się ze wspomnianą różnicą w wycenie budynku. SO zmniejszył odszkodowania do 58 proc. szkody, a SA do 65 proc. W efekcie obaj ubezpieczeni uzyskali po 438 tys. zł zamiast po 673 tys. zł.

Obowiązki zakładu

I z tego powodu sprawa trafiła do Sądu Najwyższego. Ten uchylił werdykt SA.

SN wskazał, że skoro w ubezpieczeniach majątkowych składka odpowiada ryzyku ubezpieczeniowemu, a zakład ubezpieczeń pobiera ją od kwoty ubezpieczenia, to w razie wystąpienia szkody o wysokości odszkodowania powinna decydować nie wartość przedmiotu ubezpieczenia, ale suma ubezpieczenia. Regułą zatem powinno być odszkodowanie odpowiadające wysokością szkodzie, a jego granicą suma ubezpieczenia. Klauzula ograniczająca odpowiedzialność ubezpieczyciela może być uznana za niedopuszczalną w relacji z konsumentami.

- W tej sprawie razi nielojalność zakładu ubezpieczeń wobec konsumenta - wskazał w uzasadnieniu Wojciech Katner, sędzia sprawozdawca. - Jeśli ubezpieczyciel zaakceptował bez własnej weryfikacji wartość ubezpieczanego domu, to dokonywanie weryfikacji tej wartości dopiero na etapie postępowania likwidacyjnego przeczy zasadzie równości stron umowy i narusza zasady uczciwości gospodarczej po stronie ubezpieczyciela (przedsiębiorcy).

W konsekwencji SN zwrócił sprawę SA do ponownego rozpoznania.

- Z zadowoleniem przyjmujemy prokonsumenckie podejście SN do zasady proporcji w praktyce ubezpieczeniowej - mówi mecenas Aleksander Daszewski z Biura Rzecznika Ubezpieczonych. - Od lat sprzeciwialiśmy się jej w obrocie konsumenckim, w szczególności kiedy ubezpieczyciele stosowali ją wobec powodzian w 2010 r. To krzywdząca metoda, ponieważ prawidłowa wycena poszczególnych składników majątku, np. domu, samochodu itd., wymaga specjalistycznej wiedzy z dziedziny rzeczoznawstwa majątkowego, co przekracza możliwości konsumentów. W naszej ocenie reguła proporcji narusza też zasadę ekwiwalentności świadczeń. Ubezpieczający bowiem za określoną wysokość składki ma prawo oczekiwać odszkodowania ubezpieczeniowego odpowiadającego wysokości szkody, byle nie przekraczało ono sumy ubezpieczenia - uważa mecenas Daszewski.

sygnatura akt: III CSK 302/13

prof. Marcin Orlicki z Katedry Prawa Cywilnego, ?Handlowego i Ubezpieczeniowego ?Uniwersytet im. Adama Mickiewicza ?w Poznaniu

Praktyka stosowania reguły proporcji przy niedoubezpieczeniu jest stosowana od dziesięcioleci w bardzo wielu systemach prawnych. Sama ta reguła nie godzi bowiem w prawa ubezpieczającego, lecz zwiększa różnorodność umów. Problemem może być natomiast sposób korzystania z niej. Niekiedy bowiem ubezpieczyciele nie tłumaczą jasno, jakie są skutki zaniżenia sumy ubezpieczenia i na czym polega reguła proporcji. Zdarza się również, że ubezpieczający pozbawiony jest uprawnienia do samodzielnego określania wysokości sumy ubezpieczenia. Wydaje mi się, że dużo lepiej walczyć ?z niewłaściwym korzystaniem z reguły proporcji, która w swej istocie jest pożyteczna.