Małżonek pierwszy, małżonek drugi? Wstrzymajcie konie [OPINIA]

Tekst powstał w ramach projektu WP Opinie. Przedstawiamy w nim zróżnicowane spojrzenia komentatorów i liderów opinii publicznej na kluczowe sprawy społeczne i polityczne.

Listopadowy wyrok unijnego trybunału mówił – przypomnę – że skoro nie mamy w Polsce innych prawnych narzędzi uznania zagranicznego "jednopłciowego małżeństwa", jesteśmy zmuszeni dokonać wpisania (transkrypcji) aktu zawarcia takiego małżeństwa do naszych akt stanu cywilnego. Nie dlatego, że wymagają tego prawa człowieka. Tylko, a może aż, dlatego, że jest to konieczne, by obywatele Unii, którzy zmieniają państwo zamieszkania, mogli korzystać bez przeszkód z unijnej swobody przepływu osób. Inaczej będą musieli udowadniać w kraju nowego pobytu, że są małżonkami i przysługują im pewne uprawnienia.

Trybunał był kategoryczny. Orzekł, że unijne przepisy stoją na przeszkodzie krajowym przepisom, które zabraniają uznaniu obcego małżeństwa osób tej samej płci z tego powodu, że takiego ujęcia małżeństwa nie ma w danym państwie. To nowy styl rozmowy. Długo TSUE zapraszał do dialogu w trudnych sprawach. Tak było m.in. w postępowaniu dotyczącym pisowni polskich nazwisk na Litwie. Łukasz Wardyn stawał się Lukasem Vardynem, a jego żona Małgorzata Runiewicz-Wardyn – Malgozatą Runevic-Vardyn. Twierdzili, że to komplikuje im przemieszczanie się w Unii.

Trybunał był wtedy dialogiczny – nie powiedział Litwie: "stoi to na przeszkodzie". Był miękki – sformułował kilka wskazówek oraz okoliczności ważnych dla oceny, czy transkrypcyjne perypetie stanowią realną przeszkodę dla wolności przepływu osób, ale dokonanie tej oceny pozostawił już litewskim sądom.

Chociaż w polskim wyroku TSUE był apodyktyczny ("stoi na przeszkodzie"), a nie otwarty na dialog, nie oznacza to, że mamy gnać z wykonaniem wyroku. Po pierwsze, nadal nie zapadł wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, który zwrócił się do TSUE z tzw. pytaniem prejudycjalnym. Po drugie, wyrok TSUE jest rewolucyjny. Nie zapadłby 20, 10, a nawet – jak sądzę – i 5 lat temu. Z tej rewolucyjności Bruksela musi sobie zdawać sprawę. I z tego, że nie każdy musi się cieszyć z robienia przez innych porządków w jego domu.

Wyrok wymusi zmiany nie tylko w Polsce. Analogiczny brak uznania związków jednopłciowych mamy też w kilku innych państwach UE. Dlatego nie grozi nam tzw. skarga przeciwnaruszeniowa Komisji Europejskiej. Po trzecie, zaproponowany sposób wdrożenia wyroku jest – delikatnie myśl ujmując – nieprzemyślany.

Z polskiej Konstytucji wynika, że małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny (art. 18). Tak samo stanowi ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 1). Wyrok TSUE miałoby natomiast implementować rozporządzenie, do tego wydane przez Ministerstwo Cyfryzacji. Owszem, żyjemy w czasach, gdy politycy przyjmują, że do tworzenia prawa wystarczą rozporządzenia, a nawet niemające rangi prawa uchwały. Ale to patologia. Chaosu prawnego i tak u nas sporo. Nie zwiększajmy go!

Dodatkowo rozporządzenie, zastępujące pojęcia męża/mężczyzny i żony/kobiety konstruktami pierwszego i drugiego małżonka, wydałoby Ministerstwo Cyfryzacji. Już sama nazwa resortu wskazuje, że zajmuje się ono digitalizacją naszego życia. Ale w cyfrowy sposób nie można zmieniać, także pośrednio, rozumienia małżeństwa.

Czytelnik może mi zarzucić, że przesadzam. Przecież chodzi tylko o uznanie "obcego związku". Nikt nas nie zmusza do przyzwolenia na zawieranie jednopłciowych związków małżeńskich w naszych urzędach stanu cywilnego. Nie musimy też transkrybować aktów stanu cywilnego, które powstały w wyniku turystyki matrymonialnej, w więc weekendowego wypadu np. dwóch panów do Berlina, Londynu czy Madrytu w celu zawarcia małżeństwa. Tu liczy się unijna swoboda przemieszczania się, czyli zmiana dotychczasowego miejsca pobytu na nowe. A nie matrymonialna wycieczka.

To wszystko prawda, ale mam też wyobraźnię. Transkrybowani małżonkowie są małżonkami w znaczeniu polskiego prawa. To akt pierwszy. Akt drugi to konsekwencje osobowe i majątkowe. Małżonków nie można dyskryminować. Małżonkowie jednopłciowi musieliby uzyskać prawo do wspólnego rozliczenia podatkowego. I do adopcji dzieci. Jak małżonkowie hetero.

Obecnie trwają prace nad ustawą o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu, i na niej należy się skupić. Ma ona uregulować prawa osób żyjących w nieformalnych relacjach. Czyli najpierw "ustawa statusowa", a potem dopiero zmiany w prawie dotyczącym aktów stanu cywilnego: od ustawy o aktach stanu cywilnego do rozporządzenia w kwestiach wykonawczych i technicznych. To prawniczy elementarz. Żadnego rozporządzeniowego szaleństwa. Bruksela poczeka.

I na koniec. Co by się działo z aktami małżeństw jednopłciowych zawieranych poza Polską po przyjęciu ustawy o statusie osoby najbliższej? Będą one transkrybowane jako umowa o wspólnym pożyciu. A małżonkowie wpisywani jako "pierwsza osoba najbliższa" i "druga osoba najbliższa". Proste? Proste. I niekontrowersyjne.

Dla Wirtualnej Polski Ireneusz C. Kamiński

Autor jest profesorem w Instytucie Nauk Prawnych PAN; wykłada też na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2014-2016 sędzia ad hoc w Europejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu