85 lat autonomii Śląska

15 lipca 1920 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął ustawę konstytucyjną, ustanawiającą autonomię Śląska. Region miał odtąd szerokie uprawnienia - odrębny Sejm i Skarb. Z kompetencji Sejmu Śląskiego były wyłączne jedynie wojskowość, polityka zagraniczna i cła. Około 10% dochodów Skarbu Śląskiego przekazywano do Warszawy na potrzeby ogólnokrajowe.

"Autonomia województwa śląskiego, której kres położyły dwa totalitaryzmy, zasługuje na przypomnienie, zwłaszcza dziś, gdy w dobie globalizacji i integracji Europy człowiek coraz silniej odczuwa potrzebę zakorzenienia we wspólnotach lokalnych i regionalnych, a więc takich, które dają poczucie, że jest u siebie" - powiedział przewodniczący RAŚ, historyk z Uniwersytetu Śląskiego Jerzy Gorzelik.

Z dobrodziejstw autonomii korzystają dziś mieszkańcy wielu regionów Zachodu. Autonomia pomaga im godnie zmierzyć się z wyzwaniami współczesności, przed którymi staje również Śląsk - dodał.

Decyzja o przyznaniu Śląskowi szerokiej swobody zapadła w wyjątkowym okresie historycznym - przypomina Gorzelik. Po klęsce państw centralnych o przyszłości Górnego Śląska miał zdecydować plebiscyt, wyznaczony na 1921 rok.

Górnoślązacy, rozczarowani polityką państwa niemieckiego wobec regionu, ponoszący ogromne konsekwencje zaangażowania Niemiec w działania wojenne, mieli odpowiedzieć na pytanie, czy swą przyszłość widzą w Niemczech, czy w Polsce. Dla Rzeczypospolitej otwierała się szansa na pozyskanie uprzemysłowionego terenu, którego związki z Polską zostały zerwane w XIV wieku, wyjaśnia historyk. Polscy politycy zdawali sobie sprawę z przywiązania Górnoślązaków do swojej ziemi. Wiedzieli, że ich zaufanie zdobyć można jedynie gwarantując im poczucie gospodarza u siebie (...) Gwarancją tą miała być autonomia - wyjaśnił szef RAŚ.

Ruch Autonomii Śląska powstał w 1990 roku. Głównym celem organizacji jest utworzenie dwóch autonomicznych regionów - dolno- i górnośląskiego. Członkowie organizacji są przekonani, że przyczyni się to do poprawy warunków życia i wzrostu świadomości narodowej oraz regionalnej Ślązaków. Członkowie RAŚ zapewniają, że nie identyfikują się z żadną ogólnopolską siłą polityczną.

Działacze organizacji podkreślają, że nigdy nie domagali się odłączenia Śląska od Polski, chcą jedynie przyznania temu regionowi szerokiej autonomii politycznej. "Autonomizacja Śląska - piszą na swojej stronie internetowej - powinna odbywać się w ramach szerszej reformy państwa, polegającej na przekształceniu Polski w państwo regionalne, a w dalszej perspektywie federalne".

Od 1996 roku grupa działaczy RAŚ próbowała zarejestrować stowarzyszenie o nazwie Związek Ludności Narodowości Śląskiej (ZLNŚ). Sąd Najwyższy odrzucił ostatecznie kasację wniesioną przez członków-założycieli, uznając, że narodowość śląska nie istnieje. Pod koniec 2001 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu orzekł, że polskie sądy nie złamały prawa, odmawiając rejestracji Związku.

Gdyby stało się inaczej, Związkowi przysługiwałyby przywileje wyborcze. Aby zdobyć mandat posła, przedstawiciele mniejszości narodowych nie muszą bowiem przekroczyć 5-procentowego progu wyborczego w skali kraju, a tylko w okręgu.

Członkowie-założyciele deklarują, że zdobycie takich uprawnień nie jest ich celem, a za swoje najważniejsze zadanie uznają dążenie do uzyskania przez Śląsk autonomii. Teraz próbują na nowo zarejestrować ZLNŚ ze zmienionym statutem stowarzyszenia.

W ostatnim spisie powszechnym narodowość śląską zadeklarowało 173 tys. osób. Dlatego założyciele ZLNŚ są rozżaleni, że Ślązacy nie znaleźli się na liście mniejszości w przyjętej niedawno ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych.