Gra Merza pokazuje, w jakim miejscu jako Europa jesteśmy [OPINIA]

Tekst powstał w ramach projektu WP Opinie. Przedstawiamy w nim zróżnicowane spojrzenia komentatorów i liderów opinii publicznej na kluczowe sprawy społeczne i polityczne.

Friedrich Merz nie wypadł - w oczach europejskich, a nawet niemieckich mediów - dobrze. Jego milczenie, gdy Donald Trump atakował Hiszpanię, gdy strofował Europę, z całą pewnością nie wyglądało dobrze. Z całą pewnością ujawniło, że solidarność europejska jest daleka od doskonałości, i że interesy narodowe zawsze będą wyprzedzać te ponadpaństwowe. Jasne stało się również to, że europejscy przywódcy nie są w stanie rozmawiać jak równy z równym z przywódcą USA.

Ostro takie zachowanie niemieckiego kanclerza podsumował nawet niemiecki "Der Spiegel". Merz - jak napisano - "udał się do Waszyngtonu, aby zadowolić Trumpa" i "przynajmniej to mu się udało. Niemniej wizyta nie zakończyła się sukcesem. Na oczach światowej opinii publicznej kanclerz zawiódł Hiszpanię, partnera UE".

I trudno się z tym nie zgodzić. Jeśli chodzi o fakty, nie ulega wątpliwości, że Hiszpania ma rację. Wojna w Iranie - z perspektywy prawa międzynarodowego - jest bezprawna i niemoralna. USA i Izrael wypowiedziały ją wbrew zasadom, a Iran ma pełne prawo się bronić (choć oczywiście jego strategia wykracza poza dopuszczalne prawem międzynarodowym i wojennym rozwiązania). Uzasadnienie wojny (a w zasadzie "operacji wojskowej", co też odsyła nas do retoryki Rosji), jakie przedstawiają Donald Trump i jego ludzie, co też nie powinno umykać komentatorom, nie różni się zasadniczo od argumentacji Władimira Putina w jego ataku na Ukrainę.

Premier Pedro Sanchez ma we wszystkich tych kwestiach rację, ale może ją otwarcie wyrazić także dlatego, że sytuacja geopolityczna i polityczna w jego kraju mu to umożliwia. On sam uznaje - chyba nie bez racji - że relacje z krajami Globalnego Południa są dla niego istotniejsze niż budowanie spójnej strategii bezpieczeństwa z krajami wschodniej flanki NATO i naszej części Unii Europejskiej. Komentator, dziennikarz może oczywiście zgadzać się z Sanchezem (ja się akurat w znacznym stopniu zgadzam), a jednocześnie nie może nie dostrzegać, że żaden poważny polityk, a już na pewno nie ten sprawujący władzę, w naszej części Europy nie może tego powiedzieć całkowicie otwarcie. Dlaczego? Bo nasze położenie w Europie, nasze interesy są odmienne od hiszpańskich i USA może nam o wiele bardziej zaszkodzić.

Jest absolutnie jasne, że na tym etapie bezpieczeństwo wschodniej flanki NATO niezależnie od wszystkich zmian zależy nadal od USA, a żeby było jeszcze trudniej, to także pewna, istotna część pomocy militarnej kierowanej - dzięki europejskim pieniądzom - do Ukrainy także zależy od Donalda Trumpa. On, a przekonaliśmy się o tym wielokrotnie, może jedną decyzją uznać, że rakiety i broń kupowana przez Europę i przekazywana Ukrainie, od teraz tam nie trafi.

A jest to tym bardziej prawdopodobne, że wbrew buńczucznym opowieściom prezydenta USA, zasoby posiadanej broni są ograniczone, a jeśli zużyje się ją na Bliskim Wschodzie, to nie da się jej wykorzystać w wojnie za naszą wschodnią granicą. I także dlatego, by nie dać jakiegokolwiek pretekstu Trumpowi, politycy z naszej części Europy unikają ostrych deklaracji. I tak trzeba też spoglądać na postawę Friedricha Merza. On milczy, bo wie, ile może kosztować jasna deklaracja.

To milczenie ma jednak - i tego również trzeba być świadomym - swoją cenę. Pierwszym kosztem jest jasne pokazanie, jakie miejsce w szeregu zajmują nawet największe państwa Unii Europejskiej, i jakie jest ich realne znaczenie. Nie mniej istotne jest także to, że unikając jasnego określenia moralnego i prawnego tej wojny, państwa europejskie potwierdzają narrację Rosji i Chin. A te od dawna przekonują kraje globalnego Południa, że prawo międzynarodowe to tylko narzędzie walki Zachodu z prawami innych krajów.

Milczenie to unieważnia - do pewnego stopnia - argumenty Zachodu wobec bezprawia wojny Rosji przeciw Ukrainie. I wreszcie - co też nie bez znaczenia - milczenie Merza przypomina Hiszpanom (i nie tylko), że solidarność europejska ma granicę, a są nimi interesy narodowe tych państw, które są naprawdę silne. Niemcy są takim państwem, a ich relacje z USA są dla nich (ale i dla USA, co wynika ze strategii opublikowanej niedawno) szczególnie istotne. Hiszpania i prawda są ceną, jaką Merz jest gotów zapłacić, by tylko ją utrzymać…

Tyle analizy sytuacji Merza (ale przed identycznymi wyzwaniami stoją także polscy politycy). Od jej oceny o wiele istotniejsze jest jednak co innego, a mianowicie jak Europa ma się określić na nowej, geopolitycznej mapie. Wszystko wskazuje na to, że miejsce - mniej lub bardziej działającego i zawsze będącego także przykrywką dla interesów mocarstw - systemu prawa międzynarodowego zajmuje "koncert mocarstw", w którym Europa - militarnie i politycznie - nie jest w stanie odgrywać istotnej roli. Lata jazdy na gapę w kwestiach obronności, uzależnienie militarne, ale i technologiczne od USA, sprawiają, że jesteśmy całkowicie zależni od nieprzewidywalnego prezydenta USA i jego - nieukrywających nawet z jednej strony cynizmu, a z drugiej dziecięcego zafascynowania przemocą - współpracowników.

Nie jest to sytuacja wygodna i trzeba jasno powiedzieć, że wymaga decyzji. Jeśli europejscy przywódcy chcą ją zmienić, to muszą zacząć inwestować w uzbrojenie, zbudować bardziej wydolny model podejmowania decyzji i wreszcie w budowanie spójnej nowej polityki międzynarodowej. Czas prawa międzynarodowego, moralności w polityce dobiegł końca. Z ich gwaranta (czasem je wykorzystującym) wycofały się Stany Zjednoczone i jeśli Europa chce przy tych wartościach pozostać (a chciałbym, żeby została), musi przejąć rolę stabilizatora. To zaś wymaga siły, zdecydowania, ofiar.

Czy Europa jest do tego zdolna? I czy jest w stanie - biorąc pod uwagę jasno deklarowaną chęć osłabiania Europy przez USA - je zrealizować? Te pytania pozostają otwarte. Jedno jest jednak oczywiste, jeśli tego nie zrobimy, to milczący i strofowani jak chłopcy przywódcy europejscy staną się raczej normą, niż smutnym wyjątkiem.

Dla Wirtualnej Polski Tomasz P. Terlikowski

Tomasz P. Terlikowski jest doktorem filozofii religii, pisarzem, publicystą RMF FM i RMF 24. Ostatnio opublikował "Wygasanie. Zmierzch mojego Kościoła", a wcześniej m.in. "Czy konserwatyzm ma przyszłość?", "Koniec Kościoła, jaki znacie" i "Jasna Góra. Biografia".