Opera, którą można zobaczyć wyobraźnią. Krakowska scena otwiera się na osoby z niepełnosprawnością wzroku

Opera przez lata uchodziła za jedną z najbardziej wizualnych form sztuki. Monumentalne dekoracje, widowiskowe kostiumy, precyzyjna gra świateł – wszystko to współtworzy sens i potęguje wydźwięk każdego przedstawienia. Dla osób z niepełnosprawnością wzroku ten świat bywał zamknięty albo dostępny jedynie fragmentarycznie. Projekt "Opera wyobrażona", realizowany w Operze Krakowskiej, próbuje ten schemat przełamać. I robi to bez rewolucji na scenie, za to z dużą uważnością na potrzeby widzów.

Inicjatywa krakowskiej sceny zakłada, że opera nie musi być wyłącznie doświadczeniem wzrokowym. Może działać także przez słowo, dźwięk i wyobraźnię. Kluczowym narzędziem jest tu audiodeskrypcja.

Audiodeskrypcja to dodatkowa warstwa narracyjna, przekazywana widzom za pomocą słuchawek. Lektor – na żywo – opisuje to, co dzieje się na scenie: wygląd postaci, ich ruch, relacje między bohaterami, zmiany scenografii. Mówi wtedy, gdy muzyka na to pozwala – bez wchodzenia w słowo śpiewakom, bez zagadywania spektaklu.

– Audiodeskrypcja to takie udogodnienie dla osób niewidomych, neuroatypowych czy z niepełnosprawnością intelektualną, które przychodząc na spektakl dostają słuchawki, w których słyszą głos lektora czytającego opis akcji, wygląd poszczególnych postaci, a jeśli spektakl jest w innym języku, także polskie tłumaczenie – wyjaśnia Jowita Mendrala, koordynatorka projektu w Operze Krakowskiej.

W operze to szczególne wyzwanie. Skrypt musi być precyzyjnie zsynchronizowany z muzyką i śpiewem, a narracja nie może zaburzać odbioru dzieła.

– Cała sztuka opracowania skryptu polega na tym, by narracja prowadzona przez lektora nie była "za gęsta" i nie kolidowała z tym, co płynie ze sceny – podkreśla Mendrala.

Dlatego Opera Krakowska zdecydowała się na lektora czytającego audiodeskrypcję na żywo.

– Systemy automatyczne nie są w stanie zareagować na sytuacje nieprzewidziane, a w operze zdarza się, że śpiewak wykona jakąś partię dłużej albo powtórzy fragment. Rola lektora, który razem ze słuchaczami śledzi akcję spektaklu, jest nie do przecenienia – dodaje.

Spektakle z audiodeskrypcją to nie tylko techniczne udogodnienie. To realna zmiana w dostępie do kultury. Dla wielu osób udział w takim wydarzeniu bywa pierwszym w życiu kontaktem z operą.

Projekt "Opera wyobrażona" wpisuje się w szerszy trend myślenia o kulturze jako przestrzeni wspólnej, a nie elitarnej. Takiej, w której uwzględnia się różne potrzeby, tempo odbioru i sposoby doświadczania sztuki. To szczególnie istotne dziś, gdy coraz więcej mówi się o starzejącym się społeczeństwie i o prawie do pełnego uczestnictwa w życiu kulturalnym – niezależnie od ograniczeń zdrowotnych.

W grudniu 2025 roku Opera Krakowska zaplanowała kolejne wydarzenia realizowane w ramach projektu "Opera wyobrażona". To propozycje skierowane zarówno do osób z niepełnosprawnością wzroku, jak i do tych, którzy zawodowo lub prywatnie interesują się tematyką dostępności.

• 10 grudnia 2025 odbędzie się panel dyskusyjny z udziałem wykonawców i realizatorów spektaklu "Nowa Opowieść Wigilijna" otwarty dla wszystkich chętnych, spotkanie będzie tłumaczone na Polski Język Migowy
• 11 grudnia 2025 zaplanowano spektakl "Nowa Opowieść Wigilijna" z audiodeskrypcją, przygotowany z myślą o osobach niewidomych i słabowidzących. Przedstawienie poprzedzi spacer sensoryczny, czyli touch tour, podczas którego uczestnicy będą mogli dotknąć dekoracji scenicznych
• 17 grudnia 2025 odbędą się warsztaty sensoryczne, podczas których uczestnicy poznają faktury kostiumów i rekwizytów oraz zajrzą za kulisy operowego świata.

Projekt "Opera wyobrażona" realizowany jest dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego . To wsparcie pozwoliło nie tylko przygotować profesjonalne skrypty audiodeskrypcji, ale też zorganizować wydarzenia towarzyszące, warsztaty i spotkania edukacyjne. Jak zapowiada Opera Krakowska, działania na rzecz dostępności nie zakończą się wraz z jednym projektem, ponieważ będą kontynuowane w kolejnych sezonach. Więcej szczegółów na temat projektu można znaleźć na stronie Opery Krakowskiej i na Facebooku instytucji.

Opera Krakowska udowadnia, że nie każdy musi widzieć scenę, by w pełni doświadczać prezentowanej tam sztuki. Czasem wystarczą dobrze opowiedziana historia, odpowiednio poprowadzony głos i przestrzeń, w której widz czuje się mile widziany. Projekt "Opera wyobrażona" pokazuje, że dostępność w kulturze nie jest dodatkiem ani chwilową modą. To zmiana myślenia, dzięki której opera może być bliżej ludzi, niż przez lata sądzono.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego