Rocznica Czerwca '56

Powstanie rozpoczęło się od strajku dwóch największych poznańskich załóg robotniczych z Zakładów Hipolita Cegielskiego i Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego.

- Robotnicy zatrudnieni w obu zakładach, zwłaszcza ci wykwalifikowani, jeszcze w latach zaboru i w okresie międzywojennym uzyskali specjalne przywileje i uznawani byli w Poznaniu za tzw. arystokrację robotniczą. Grupa ta miała wśród poznańskich robotników wyższą pozycję społeczną, wyższe dochody i prestiż społeczny - powiedział prof. Karwat.

Z ustaleń historyków wynika, że w okresie realizacji planu 6-letniego warunki pracy robotników pogorszyły się, stracili przedwojenne przywileje, nawet te z czasów okupacji hitlerowskiej. Na wzrost ich rozgoryczenia wpływała coraz gorsza sytuacja przedsiębiorstw. Część robotników bezczynnie stała przy maszynach z powodu niedostarczenia im surowców i półfabrykatów. W związku z tym nie byli w stanie wykonać coraz wyższych norm pracy.

Organizatorzy strajku i marszu z 28 czerwca 1956 roku liczyli na to, że ich akcja spowoduje przyjazd przedstawicieli władz centralnych z Warszawy i rozwiąże problemy robotników w ciągu jednego dnia.

Powstanie Poznańskiego Czerwca '56 miało trzy etapy: demonstracji odbywającej się w godzinach przedpołudniowych 28 czerwca, popołudniowych walk zbrojnych i pacyfikacji miasta zakończonej 30 czerwca.

Wymiana ognia trwała w różnych punktach miasta do popołudnia 29 czerwca. Sporadyczne strzelaniny zdarzały się też 30 czerwca. Bilans walk był tragiczny. Śmierć poniosło co najmniej 79 osób, rannych było ponad 600. Zginęło również 5 żołnierzy WP, 1 żołnierz KBW, 3 funkcjonariuszy UB oraz 1 funkcjonariusz MO.

Najmłodszą ofiarą Poznańskiego Czerwca był 13-letni Romek Strzałkowski. Według świadków szedł on razem z demonstrantami, niósł podniesiony wcześniej z ziemi biało-czerwony sztandar.

Aresztowania "prowokatorów i agentów" rozpoczęły się 28 czerwca i w następnych dniach nasilały się. W czasie śledztwa prowadzonego przez funkcjonariuszy bezpieki z Warszawy zatrzymani byli bici i torturowani.

Według prof. Karwata Poznański Czerwiec 1956 miał charakter spontanicznego zrywu, nie miał ośrodka decyzyjnego, ale istniał wyraźny cel dążeń poznaniaków: zburzenie dotychczasowego porządku politycznego opartego na strukturach totalitarnych.

- Ten niski poziom zorganizowania nakazuje zaliczyć Poznański Czerwiec 1956 do powstania niepełnego o charakterze rewolty. Był więc powstaniem o ograniczonym zakresie, żywiołowym, krótkotrwałym oraz ograniczonym do miasta i okolic - uważa prof. Karwat.

Bezpośrednią konsekwencją Poznańskiego Czerwca 1956 była coraz bardziej wzbierająca w Polsce fala odwilży politycznej, która szybko rozlała się na cały kraj. Odnotowano liczne przykłady solidaryzowania się z poznaniakami, w zasadzie we wszystkich regionach kraju. W trzy miesiące później nastroje te osiągnęły punkt kulminacyjny podczas polskiego października 1956.

(PAP/ked)