Kultura bez barier

Jeszcze niedawno wizyta w galerii lub teatrze bywała dla osób z niepełnosprawnościami prawdziwym wyzwaniem. Schody bez podjazdów, mało kontrastowe oznaczenia, brak audiodeskrypcji czy napisów. Dziś ta mapa przeszkód coraz szybciej się kurczy. Coraz więcej muzeów instaluje rampy i pętle indukcyjne, biblioteki udostępniają książki z tekstem łatwym do czytania, a wybrane kina oferują seanse z tłumaczeniem na polski język migowy.

Dostępność w kulturze nie sprowadza się jedynie do usunięcia barier architektonicznych. To także zapewnienie różnorodnych formatów odbioru. Dzięki nim wydarzenia mogą być w pełni zrozumiałe i angażujące zarówno dla osób z niepełnosprawnością wzroku lub słuchu, jak i dla tych, które uczą się języka polskiego, seniorów czy widzów z nadwrażliwością sensoryczną. Kultura powinna pobudzać wszystkie zmysły: wzrok, słuch, dotyk, a niekiedy nawet węch i smak. Gdy dźwięk można "zobaczyć" dzięki napisom, a obraz "usłyszeć" poprzez audiodeskrypcję, różnice w sposobie odbioru sztuki przestają mieć znaczenie – liczy się radość wspólnego doświadczania.

Sednem pozytywnych zmian, jakie zachodzą w obszarze kultury, wydaje się być projektowanie uniwersalne. Zakłada ono tworzenie przestrzeni i wydarzeń tak, by służyły wszystkim, również tym, którzy na co dzień napotykają bariery. Zamiast oddzielnych rozwiązań powstaje wspólna, włączająca oferta – od ramp i pętli indukcyjnych po proste w odbiorze treści cyfrowe. Takie podejście podnosi jakość usług i zdejmuje etykietę "specjalnych potrzeb".

Jednym z największych przedsięwzięć tego typu w Polsce jest realizowany przez Narodowe Centrum Kultury projekt "Projektowanie uniwersalne kultury – dostępność w instytucjach kultury". Inicjatywa opiera się na "Modelu Dostępnej Kultury", wypracowanym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Fundację Kultury bez Barier oraz partnera niemieckiego. Celem przedsięwzięcia jest systemowa poprawa dostępności oferty kulturalnej. Projekt obejmie setki placówek w całym kraju i będzie realizowany do 2027 r. Składa się z trzech uzupełniających się zadań.

Pierwszym z nich jest przedsięwzięcie szkoleniowo-grantowe, w którym samorządowe instytucje kultury przechodzą siedmiomiesięczny cykl edukacyjny. Następnie mogą zdobyć grant od 150 tys. do 500 tys. zł na wdrożenie przygotowanej strategii dostępności.

Kolejnym zadaniem jest realizacja programu przygotowującego placówki do staży, praktyk, wolontariatu i zatrudniania osób z niepełnosprawnościami: od audytów przestrzeni po szkolenia i doradztwo, dla zespołów HR, które wspierają dostosowanie procesu rekrutacji i zatrudniania osób z niepełnosprawnościami.

Trzeci element to budowa kompetencji w zakresie stosowania rozwiązań na rzecz dostępności, m.in. poprzez szkolenia, wizyty studyjne i tutoring. To forma indywidualnego wsparcia eksperckiego dla instytucji kultury, w którym dedykowani tutorzy (mentorzy) poprowadzą z zespołami konsultacje i sesje coachingowe. Dzięki temu instytucje zyskają nie tylko wiedzę teoretyczną z zakresu dostępności, ale też praktyczne umiejętności i narzędzia do systemowego włączania wszystkich odbiorców. Powyższe działania mają rozwijać umiejętności projektowania i realizacji dostępnej oferty kulturalnej. W ramach tego zadania powstanie też Laboratorium Dostępności, czyli roczny cykl szkoleń dla obecnych i przyszłych koordynatorów dostępności w kulturze. Oprócz tego zrealizowany zostanie dodatkowy komponent szkoleniowy, który do 2026 r. ma objąć ponad 200 instytucji kultury i organizacji pozarządowych.

Łączny budżet projektu to 29,7 mln zł, z czego 24,5 mln zł pochodzi ze środków Unii Europejskiej, dostępnych w programie Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027. Więcej na temat programu znajdziemy na poświęconej mu stronie internetowej.