W Kosowie dominują barwy Unii Europejskiej i USA.

Trauma Nagiej Wyspy

Mimo pozytywnej oceny w raporcie niektórzy ciągle wątpią, czy Serbia mentalnie jest przygotowana do członkostwa w UE. Sam pamiętam powszechny kult Karadżicia i Mladicia – zbrodniarzy wojennych – w serbskiej części Kosowskiej Mitrovicy, a nawet w północnej Czarnogórze, gdzie koszulki z „srpskimi hierojami” schodzą jak ciepłe bułeczki. I mimo wygranej proeuropejskiej ekipy w Belgradzie aż 48 proc. Serbów jest przeciwnych wydawaniu swoich bohaterów trybunałowi w Hadze. – Serbom jest trudno przyjąć prawdę, że naród, który sam tak bardzo wycierpiał w czasie II wojny światowej, mógł dopuścić się takich zbrodni – uważa prof. Sujecka.

Jednak zdaniem bałkanistki z UW, wbrew powszechnemu mniemaniu, głównym zmartwieniem Serbów nie jest dzisiaj wcale trauma niedawnej wojny. – To jest moment, w którym coraz głośniej mówi się o wielkiej traumie Nagiej Wyspy, jugosłowiańskiego gułagu. Dopiero teraz ukazują się pamiętniki, wspomnienia z czasów Titowskiej Jugosławii, z których wyłania się obraz łagrów i totalitarnego państwa – mówi Sujecka. Trauma ostatniej wojny jest przez Serbów ciągle odsuwana. – Dominuje chęć niemówienia o tym, unikania tematu. Głębsza refleksja nad tym, co się stało, zapewne jeszcze przyjdzie – twierdzi prof. Sujecka. Bałkanistka uważa również, że podziały między narodami byłej Jugosławii niekoniecznie wyglądają tak, jak przedstawiają je radykałowie ze wszystkich stron konfliktu. – Przecież Jugosławia trwała od 1918 do 1991 roku, więc mieszane małżeństwa w tym czasie także zrobiły swoje. W 2003 roku w belgradzkiej telewizji widziałam, z jakim bólem mówiono o sytuacji rodzin mieszanych, które w czasie konfliktu przeżywały dramat rozdarcia. Oni zaczęli wtedy mówić o tym, kontaktować się ze sobą. Nadzieją napawają wspólne inicjatywy wydawnicze, jak chociażby „Leksykon Jugomitologije” (Leksykon Jugomitologii), wydany równocześnie w Belgradzie i w Zagrzebiu w 2004 roku i prezentujący mity Jugosławii powojennej z dystansem – dodaje Sujecka.

Kto pyta, ten błądzi

Wydaje się, że dla poranionych ciągle Bałkanów integracja z Unią będzie stabilizatorem i gwarancją pokoju. Problem może być tylko wtedy, gdy zjednoczona Europa przekształci się w taką federację państw, w której narodowe interesy mniejszych partnerów będą lekceważone. Przestrogą dla Europy powinny być rozwiązania Titowskiej Jugosławii, która właśnie w sposób sztuczny tłumiła narodowe aspiracje. To się musiało skończyć rozpadem i krwawą wojną. Albańska pisarka Ornela Vorpsi w swoich doskonałych szkicach bałkańskich „Ręka, której nie kąsasz” wspomina dowcip, jaki usłyszała od pewnego Serba w Belgradzie: Serbowie łapią trzydziestu Albańczyków. Pytają pierwszą dziesiątkę, czy chcą zostać Serbami. – Nie! – pada odpowiedź. – Zabić ich! – brzmi rozkaz. Pytają drugą dziesiątkę o to samo. – Nie! – odpowiadają Albańczycy. – Zabić ich! – Pytają trzecią dziesiątkę. Tak! – godzą się jeńcy. – Zabić ich! – pada rozkaz. – Jak to, przecież chcemy zostać Serbami? – protestują. Serbowie na to: – Po stronie serbskiej również zdarzają się straty.

Czas pokaże, czy na podobny cynizm nie będzie już miejsca nawet w dowcipach. Problem w tym, że Bałkany – jak pisał rumuński eseista Emil Cioran – to są same pytania bez odpowiedzi.

Jacek Dziedzina