Ostatnia chwila na rewolucję.

Viktor Orbán jest dziś jednym z najbardziej kontrowersyjnych polityków Europy, ale nie ma wątpliwości, że skutecznie oczyszcza Węgry z resztek komunistycznej przeszłości.

Węgry muszą zamknąć swój postkomunistyczny rozdział historii – tak swoją polityczną misję zdefiniował w listopadzie 2011 r. premier Viktor Orbán. Zachodnie partie lewicowe wzruszyły na to ramionami, pytając, jak można twierdzić, że Węgry są krajem postkomunistycznym w dwie dekady po rozpadzie ZSRR. Także węgierscy socjaliści oburzyli się na słowa przywódcy Fideszu, przypominając, że już w 1989 r. zaakceptowali wolny rynek. A jednak trzeba uważnie przyjrzeć się ponad 20 latom węgierskiej demokracji, aby zauważyć, że kraj nad Dunajem unikał dotąd wielu reform i zerwania z dawnym systemem. Najlepszym symbolem tego stanu rzeczy jest fakt, że to dopiero Orbán przeforsował nową konstytucję. Do 2011 r. obowiązywała dawna komunistyczna ustawa zasadnicza uzupełniona wieloma poprawkami. Jak przebiegała polityczna ewolucja Viktora Orbána? Bez opowieści o tym, jak pozorne były często zmiany w kraju naszych południowych bratanków – nie sposób zrozumieć dramatyzmu obecnej sytuacji na Węgrzech.

Rady polskiego przyjaciela

Na początku był polski ślad. A dokładnie jeden z licznych polskich hungarofilów. Profesor Wacław Felczak nauczył się języka węgierskiego jeszcze przed wojną jako student uniwersytetu w Poznaniu. Wykorzystując tę rzadką umiejętność, krążył w czasie wojny jako kurier AK między Warszawą a Budapesztem. Więziony po wojnie i zwolniony w 1956 r. resztę życia poświęcił na budowanie niezależnych kontaktów między nauką polską a węgierską. W uznaniu tych zasług w 1987 r. został zaproszony na uniwersytet w Budapeszcie jako profesor wizytujący. Grupa młodych, niezależnie myślących studentów zaprosiła go do jednego z klubów, na pół legalne spotkanie o polskich doświadczeniach lat 80. Na dyskusję przybył także Viktor Orbán, świeżo upieczony absolwent prawa, który parę miesięcy wcześniej obronił na uniwersytecie im. Lóranda Eötvösa w Budapeszcie pracę „Ruch społeczny wewnątrz systemu politycznego – przykład Polski”. 24-letni wówczas Orbán poprosił profesora Felczaka o radę, w jaki sposób młodzi ludzie, którzy chcą zmian, mają działać na Węgrzech. Polski profesor odpowiedział: „Załóżcie partię polityczną. Prawdopodobnie zamkną was za to, ale wszystko wskazuje na to, że nie będziecie musieli długo siedzieć”. Pół roku potem w marcu 1988 r. Orbán wraz z kolegami powołali opozycyjny ruch studencki Fidesz.

Opozycyjna mozaika

Urodzony w 1963 r. Orbán był człowiekiem z prowincji. Wywodził się ze skromnej, kalwińskiej rodziny z okolic Székesfehérváru w zachodnich Węgrzech. Ojciec Gyõzõ Orbán był z zawodu inżynierem mechanizacji rolnictwa, a matka Erzsébet Sipos pedagogiem – logopedą. Rodzice nie wyróżniali się specjalnie z masy rodzin epoki „gulaszowego komunizmu” Janosa Kadara – długoletniego dyktatora komunistycznych Węgier z nadania Moskwy.

A jednak to młody prowincjusz Viktor miał w sobie coś, co sprawiło, że to wokół niego zgromadzili się studenccy buntownicy, którzy wyczuwali już intuicyjnie rychły upadek komunizmu. W końcu lat 80. młodzi liderzy Fideszu zachłysnęli się nowoczesnym liberalizmem, przypominając w tej mierze gdańskich liberałów z Donaldem Tuskiem na czele. Zbrzydzeni konformizmem pokolenia, które schylało kark przed Kadarem – wierzyli, że młodzi zmienią Węgry i nawet wpisali do statutu Fideszu zapis, że przyjmowani są członkowie do 35. roku życia. Fidesz patrzył w tamtych latach z podziwem na środowisko postmarksistowskich liberałów z kręgu opozycyjnego pisma „Beszelö” na czele z Janosem Kisem, Miklosem Harasti i Gyorgi Konradem.

W 1988 r. stworzyli oni Związek Wolnych Demokratów. Co charakterystyczne, Orbán równolegle do działalności w Fideszu był jednym z założycieli ZWD – granice między grupami opozycyjnymi były wtedy jeszcze umowne i nieostre. Wolni Demokraci byli grupą w wielu aspektach bardzo podobną do polskich „komandosów” czy też, jak kto woli, lewicy laickiej. Część z nich wywodzi się z kręgu rodzin dygnitarzy komunistycznych, z epoki stalinowskiej. Ich guru był reformator marksizmu Gyorgy Lukacs. W odróżnieniu jednak od Adama Michnika czy Jacka Kuronia, których ideowi nauczyciele, tacy jak Leszek Kołakowski czy Zygmunt Baumann, zerwali z PZPR – Lukacs do śmierci w 1981 r. nie zrezygnował z członkostwa w WSPR – węgierskiej partii komunistycznej. „Przedszkole Lukacsa”, jak nazywano to środowisko, weszło w latach 80. na drogę wyraźnej opozycji, choć do końca akceptowało wiodącą rolę WSPR.