Lekcja selekcji.

Niemcy pielęgnują pamięć o Holocauście, ale ciągle zapominają o ofiarach ludobójstwa w Europie Środkowej i Wschodniej.

Gdy 27 stycznia 1996 roku po raz pierwszy obchodzono Dzień Pamięci Ofiar Nazizmu, satysfakcja mieszała się z bezradnością u wszystkich, którzy w muzeach, miejscach pamięci i w ramach inicjatyw obywatelskich starali się utrwalić pamięć o zbrodniach reżimu nazistowskiego. Satysfakcja – bo wraz z ogłoszeniem przez ówczesnego prezydenta Romana Herzoga Dnia Pamięci dowartościowane zostały rodzime wysiłki na rzecz uczciwej polityki historycznej w RFN. A bezradność – bo nie wiadomo było, jak obchodzić dzień, dla którego nie istniał żaden wzorzec.

Z biegiem czasu miejsce bezradności zajęła rutyna, co samo w sobie wcale nie musi być naganne. Oczywiście istnieje napięcie między rytualnym charakterem tego dnia a celem, jakim jest dotarcie do obywateli i poruszenie ich sumień poprzez te wszystkie uroczystości i inicjatywy upamiętniające nazistowskie ludobójstwo. Organizatorzy zarówno z najwyższego szczebla, na poziomie Bundestagu, jak i na szczeblu licznych lokalnych inicjatyw mogą być jednak na ogół zadowoleni ze swej pracy, gdyż spotyka się ona ze społecznym odzewem.

Słowiańscy podludzie

A mimo to praktyka obchodów wzbudza niesmak, bo wykształcił się model pamięci o ofiarach, który pomija istotne historyczne aspekty nazistowskiego ludobójstwa. Można by jeszcze zrozumieć zwyczajowe, skrótowe sprowadzanie w mediach idei tego dnia do pamięci o Holocauście. Żydzi – uznawani przez nazistów za źródło wszelkiego zła – znaleźli się bowiem w epicentrum nazistowskiej polityki zagłady. Ograniczenie Dnia Pamięci do tej grupy wydaje się też zrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę, jakie kategorie ofiar wspomina się przy tej okazji. „Co roku w Dniu Pamięci Ofiar Nazizmu myślimy o milionach zamordowanych Żydówek i Żydów, ale także o innych ofiarach niemieckiego narodowego socjalizmu: o ofiarach eutanazji, Sinti i Romach, komunistach, socjaldemokratach, związkowcach, homoseksualistach i chrześcijanach”.

Powyższa charakterystyka (modelowo sformułowana przez władze berlińskiej dzielnicy Mitte) wręcz w idealny sposób podsumowuje obecne postrzeganie ofiar nazizmu. Odnajdujemy ją w przemówieniach najwyższych przedstawicieli Republiki Federalnej, jak np. prezydenta Johannesa Raua z 2001 roku, a także w licznych lokalnych obchodach. Z takim modelem zbiorowej pamięci o ofiarach nazizmu idzie w parze dobór berlińskich pomników, które oficjalnie upamiętniają zbrodnie narodowego socjalizmu. Jest więc pomnik ku czci Żydów zamordowanych w Europie (nieskończony jeszcze), pomnik zgładzonych Sinti i Romów, prześladowanych homoseksualistów, a także pomnik poświęcony osobom upośledzonym – ofiarom eksterminacji w akcji „T4”.

Natomiast w zbiorowej pamięci narodu niemieckiego nadal nie ma miejsca dla wielu milionów ludzi, którzy zgodnie z rasistowskimi założeniami nazistowskiej ideologii jako „słowiańscy podludzie” zostali zamordowani w Europie Środkowo-Wschodniej. Nadal nie istnieje temat ludobójstwa na Serbach, nadal niegodnych wzmianki jest ponad milion Polaków, którzy nie byli pochodzenia żydowskiego, a padli ofiarą nazistowskiego terroru.

W potocznym pojęciu ofiar nazizmu nie mieszczą się też miliony obywateli radzieckich, których przywódcy Trzeciej Rzeszy usiłowali zgładzić wiosną 1941 roku na obszarze Związku Radzieckiego, wykorzystując bezpośrednią przemoc, a nade wszystko głód. W świadomości zbiorowej nie ma miejsca dla ponad trzech milionów (spośród 5,7 mln wziętych do niewoli) czerwonoarmistów, których – wbrew wszelkim zasadom prawa międzynarodowego – zagłodzono lub rozstrzelano.