A jak było inaczej? Wielka bitwa grubymi nićmi szyta

wp.pl | dodane 2010-07-15 (12:01)

fot. AFP

Przebieg bitwy pod Grunwaldem wtłaczają nam do głów już w pierwszych latach edukacji szkolnej. Najpierw Ulryk von Jungingen drwi z odwagi Władysława Jagiełły i Witolda, wysyłając im dwa nagie miecze, później polskie rycerstwo śpiewa "Bogurodzicę", ginie Wielki Mistrz i bitwa się kończy zwycięstwem wojsk unii polsko-litewskiej... A jeżeli było inaczej?

"Roczniki" Jana Długosza, które są obecnie najpopularniejszym źródłem wiedzy o bitwie pod Grunwaldem, powstawały w latach 1455-1480. Autor wiedzę o przebiegu starcia czerpał najprawdopodobniej od jego uczestników: swojego ojca i stryja oraz biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego. Najważniejszym źródłem Długosza była jednak "Kronika konfliktu Władysława Króla Polskiego z Krzyżakami w roku pańskim 1410", spisana zaraz po bitwie najprawdopodobniej właśnie przez Oleśnickiego, który towarzyszył Jagielle na polu jako królewski sekretarz.

"Kronika konfliktu" to najstarsze znane obecnie źródło wiedzy o przebiegu bitwy. Niestety, nie zachowała się ona w całości. Znamy jedynie jej skrócony odpis, sporządzony w XVI w. jako podstawa kazania wygłaszanego na uroczystym nabożeństwie odprawianym w każdą rocznicę bitwy. Nie wiemy, na ile wersja skrócona jest zgodna z oryginałem. Opisany w niej przebieg wydarzeń z 15 lipca 1410 r. w widoczny sposób różni się jednak od tego, który w swoim dziele przedstawił Długosz.

Barbarzyńska bitwa

Jest powód, dla którego starcie wojsk polsko-litewskich z krzyżackimi było jedną z największych bitew średniowiecza. I nie jest nim fakt, że obie strony wystawiły olbrzymie, kilkudziesięciotysięczne armie. W wiekach średnich rzadko dochodziło do starć tak wielkiej liczby osób. Chrześcijańska część Europy uznawała bowiem, że wielkie bitwy są barbarzyństwem, którego należy unikać. Były dopuszczalne, ale tylko wówczas, gdy strony konfliktu nie potrafiły go rozwiązać pokojowo.

Wolę podjęcia negocjacji władcy sygnalizowali zwykle cofnięciem wojsk z zajmowanych pozycji. Następnie wysyłali heroldów, którzy od przeciwnika dowiadywali się, czy możliwe jest pokojowe rozwiązanie konfliktu. Najczęściej okazywało się możliwe, dzięki czemu nie dochodziło do przelewu krwi tysięcy mężczyzn i - co za tym idzie - osłabienia obu stron na lata.

Zagadka dwóch nagich mieczy

Ostatecznym wezwaniem Władysława Jagiełły do bitwy było - co wie każdy absolwent szkoły podstawowej - wysłanie do obozu króla przez Krzyżaków dwóch nagich mieczy. A jeżeli znaczyły one w rzeczywistości coś zupełnie innego?

Pod Grunwaldem 15 lipca 1410 r. Krzyżacy stoją naprzeciw armii unii. Nagle Ulryk von Jungingen demonstracyjnie cofa swoje wojska i wysyła heroldów. Z przyczyn dziś nam nieznanych, nie ma wśród nich jednak obecnego pod Grunwaldem posła zakonu, który zwykle w takich sytuacjach był wysyłany. Heroldami są rycerze reprezentujący króla rzymskiego i węgierskiego Zygmunta Luksemburczyka i księcia szczecińskiego Kazimierza. Z faktu ich wysłania może wynikać, że ich misja miała dla Krzyżaków szczególne znaczenie.

"Wystąpili oni z wojsk wrogów niosąc w rękach gołe miecze, bez pochew, chronieni przed zniewagami przez rycerzy polskich i domagali się stawienia przed oblicze króla" - napisał później Długosz. Dodał, co jego zdaniem powiedzieli heroldzi: "Najjaśniejszy królu! Wielki mistrz pruski Ulryk posyła tobie i twojemu bratu (pominęli imię Aleksandra i tytuł książęcy) przez nas tu obecnych posłów dwa miecze ku pomocy, byś wespół z nim i jego wojskami nie ociągał się i z większą, niż to okazujesz, odwagą przystąpił do boju, a także żebyś się nie krył nadal w lasach i gajach i nie odwlekał walki. Jeśli zaś uważasz, że masz zbyt szczupłą przestrzeń aby rozwinąć szyki, mistrz pruski Ulryk... ustąpi ci, jak daleko zechcesz, tego pola, które zajął swoim wojskiem, albo wreszcie wybierz jakiekolwiek miejsce bitwy, byś tylko dalej nie odwlekał walki".

Nie wiemy jednak, jaki był prawdziwy przebieg misji heroldów. Cofnięcie wojsk przez Ulryka von Jungingena sygnalizowało bowiem chęć pokojowego rozwiązania konfliktu. Jagiełło swoich wojsk nie cofnął, nie wysłał też heroldów. Nie chciał pertraktować z Krzyżakami.

Znaczenie nagich mieczy w poselstwie pozostaje niewiadomą. Mamy jednak kilka przesłanek, które pozwalają nam się domyślić ich znaczenia.

Dzień przed bitwą w obozie krzyżackim wybuchł skandal, którego obiektem były właśnie dwa nagie miecze. Komtur tucholski Henryk von Schwelborn nakazał pachołkowi nosić je przed sobą. Dlaczego to zachowanie gorszyło Krzyżaków i zostało potępione zarówno przez nich, jak i przez opisującego zajście Długosza? Kronikarz uznaje zachowanie komtura za przejaw pychy. Może chodziło o to, jakie znaczenie przypisywano obu mieczom?

W średniowieczu obnażone miecze symbolizowały władzę monarchy nad życiem i śmiercią poddanych. Można przypuszczać, że jednoczesne demonstrowanie przez komtura tucholskiego dwóch nagich mieczy mogło mieć coś wspólnego z papiesko-cesarską dwuwładzą nad światem. Pod Grunwaldem reprezentowali ją Krzyżacy i ich sojusznicy.