Prof. J. Staniszkis: polityka historycznych konkretyzacji

wp.pl | dodane 2008-09-25 (06:05)

fot. wp.pl / Konrad Żelazowski

Wewnętrzne napięcia między różnymi źródłami prawa i wręcz sprzeczności między „równoległymi rzeczywistościami” równoprawnych (i podanych do równoczesnego stosowania) systemów norm, ulegają redukcji (choć nie całkowitej eliminacji) na poziomie empirycznej konkretyzacji na szczeblu państw

Jadwiga Staniszkis

Niekiedy ma się poczucie, że jest się przeniesionym żywcem do świata teorii, bo właśnie doświadczenie stanowi prawie doskonałą ilustrację abstrakcyjnego modelu. Tak właśnie czułam w 1980 roku, patrząc jak ryzyko w imię wartości uruchamiało – martwe dotychczas – kategorie moralne do roli znaków dzielących przestrzeń społeczną na sferę „dobra” walczącego ze „złem”. Dokładnie tak jak pokazał Levi-Strauss w „Myśli nieoswojonej”: doświadczenie moralne przekształciło się w doświadczenie poznawcze.

A dziś, gdy myślę o formule władzy w UE, w nagłym przypomnieniu pojawiło mi się skojarzenie z „Praktycznym rozumem” Kanta i jego opisem redukowania antynomii przy przechodzeniu z poziomu pojęciowego, teoretycznego, na poziom empirycznej konkretyzacji. Tak właśnie jest z Traktatem i Kartą Praw Podstawowych.

Wewnętrzne napięcia między różnymi źródłami prawa i wręcz sprzeczności między „równoległymi rzeczywistościami” równoprawnych (i podanych do równoczesnego stosowania) systemów norm, ulegają redukcji (choć nie całkowitej eliminacji) na poziomie empirycznej konkretyzacji na szczeblu państw. Tam określa się w danej sprawie relację (hierarchię) między źródłami prawa, poziomy efektywności we wdrażaniu poszczególnych standardów, a nawet – sposób akceptacji unijnego prawa – np. tylko jako „zobowiązujące”, ale nie – obligatoryjne. Całość jest dodatkowo ześrubowana przez funkcjonalną współpracę urzędników obu poziomów i przez standardy minimalne, ograniczające swobodę owych konkretyzacji.

Pamiętam tylko jedną formułę panowania, która też stosowała podobne redukowanie wewnętrznych napięć konstrukcji w toku jej – selektywnej – konkretyzacji. To formuła „autorytetu” w starożytnym Rzymie. „Autorytet” (czyli - dobrowolnie przyjęta zależność, oparta na afirmacji i zaufaniu) nie tylko wchodził tam w stały konflikt z władzą właściwą, odwołującą się do przymusu. Także wewnętrznie nie był spójny, w swojej dwupoziomowości (publiczny autorytet Senatu i autorytety personalne) i wieloaspektowości (inicjowanie zmian – ale brak mocy, by je wdrażać; gwarantowanie jakości prawa – ale nie pełnia kontroli nad jego tworzeniem; wydawanie opinii – ale tylko zobowiązujących, a nie – wiążących). Jednak w toku historycznych konkretyzacji tej konstrukcji owe pęknięcia, antynomie i konflikty ulegały redukcji. Założona niespójność na poziomie teoretycznych możliwości pozwalała na selekcję i oscylowanie między republikańską i imperialną (opartą na władzy personalnej) konkretyzacją. A – założona w owej konstrukcji – antynomia okazała się źródłem elastyczności pozwalającej na działania dostosowawcze i ruch myśli. A także – pozostawiającą nadzieję!

Prof. Jadwiga Staniszkis specjalnie dla Wirtualnej Polski

Jadwiga Staniszkis

Jadwiga Staniszkis - Profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się szeroko pojętą socjologią polityki, a także socjologią ekonomiczną i socjologią organizacji. W kręgu jej zainteresowań znajdują się problemy transformacji politycznej, gospodarczej i społecznej w Polsce oraz Europie Środkowej i Wschodniej, teoria realnego socjalizmu i postkomunizmu, a także globalizacja.