Jakie są źródła i podstawy porządku?

wp.pl | dodane 2010-02-11 (06:00)

Zachowanie porządku jest możliwe nawet, gdy nikt nie posiada władzy w sensie zdolności osiągania założonych celów

Prof. Jadwiga Staniszkis

Lubię zastanawiać się, jak co istnieje. Pisałam kiedyś, że komunizm był "pozorem", bo jego realność odbiegała od założeń ideologicznych, choć była ich wcieleniem w życie. Ale równocześnie to właśnie owe założenia wyznaczały język władzy. Ten paradoks był jednym z powodów, iż totalna władza wcale nie oznaczała realnej kontroli nad procesami gospodarczymi i społecznymi. Ów problem epistemologicznych źródeł porządku, gdy to sam sposób konceptualizacji określa zdolność kontroli, jest zresztą aktualny do dziś.

Zresztą i sama władza istnieje w sposób szczególny: jej obecność i moc można poznać wyłącznie po rezultatach. Jednak owe rezultaty nie mówią nam o genezie samej władzy: pozwalają jedynie rozpoznać jej istnienie, ale już nie - określić jej istotę. Jeżeli władza istnieje wyłącznie przez swoją emanację, to mamy tu kolejny paradoks. Im więcej owych uzewnętrznień władzy, tym staje się ona silniejsza: skutek zmienia się w przyczynę. A gdy owych emanacji brak, nieużywana władza nieuchronnie słabnie i zanika.

Zachowanie porządku jest zresztą możliwe nawet, gdy nikt nie posiada władzy w sensie zdolności osiągania założonych celów, czy - dokonania pożądanego zwrotu. Najczęściej możliwe są tylko modyfikacje reguł, które stają się sygnałem po którym - jak ma się nadzieję - nastąpią oczekiwane, spontaniczne działania dostosowawcze. Tak właśnie wyglądały w ostatnich latach "reformy". Z takim, kolejnym zwrotem, wywołanym przez konformizm w kontekście nowych reguł, mamy do czynienia obecnie w polskim wymiarze sprawiedliwości, po oddzieleniu prokuratury od ministerstwa i nie tylko depolityzacji, ale - innej polityzacji.

Porządek w skali kraju jest zresztą głównie osiągany przez publiczny, a nie - polityczny - wymiar państwa. Instytucje i procedury oraz - praktykę stosowania prawa. Czyli - dyktat formy raczej, niż dyktat mocy czy - idei. I tutaj zresztą możliwe są warianty i widać to chociażby w wizji państwa prezentowanej przez PO i tej PiS-u. Choć w obu wypadkach mówi się o gwarancjach dla godności, własności, o zabezpieczeniu sprawiedliwości i ochronie prywatności, to konkretne rozwiązania w ramach "demokratycznego państwa prawa" i styl sprawowania władzy są zasadniczo odmienne. Zresztą również w teorii rządzenia mamy współcześnie konkurencyjne wizje (np. hartowską i dworkinowską,) choć w praktyce - np. w ramach Unii Europejskiej, obserwujemy ich łączenie, pragmatyzm, z oscylowaniem między rozwiązaniami wziętymi z obu teorii. Ale o tym za tydzień.

Prof. Jadwiga Staniszkis specjalnie dla Wirtualnej Polski

Jadwiga Staniszkis

Jadwiga Staniszkis - Profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się szeroko pojętą socjologią polityki, a także socjologią ekonomiczną i socjologią organizacji. W kręgu jej zainteresowań znajdują się problemy transformacji politycznej, gospodarczej i społecznej w Polsce oraz Europie Środkowej i Wschodniej, teoria realnego socjalizmu i postkomunizmu, a także globalizacja.