"Musimy mieć tę broń. Ma na niej być nasza flaga".

Wielka Brytania jako pierwsza rozpoczęła wojskowe prace nad energią jądrową, ale w wyścigu zbrojeń atomowych zajęła dopiero trzecie miejsce. Jak Brytyjczycy pomogli Amerykanom skonstruować najpotężniejszą broń i czy gdyby nie naukowcy z Wysp, nie byłoby ataków na Hiroszimę i Nagasaki? - opisuje "Polska Zbrojna".

Jeszcze przed II wojną światową Brytyjczycy śledzili na bieżąco wyniki najnowszych badań nad produkcją bomby atomowej prowadzonych przez Ottona Hahna, Lise Meitner, Nielsa Bohra czy Leó Szilárda. Sami też mieli ekspertów światowej klasy. Zaliczyć do nich można laureatów Nagrody Nobla, takich jak Ernest Rutherford, John Cockcroft, James Chadwick i George P. Thomson. Nie ma przesady w twierdzeniu, że Wielka Brytania królowała wówczas, jeśli chodzi o osiągnięcia w dziedzinach nauk ścisłych.

Do rozwoju wiedzy o budowie atomu w Wielkiej Brytanii przyczynili się też fizycy niemieccy Otto Frisch oraz Rudolf Peierls, zmuszeni do emigracji z Rzeszy po dojściu Hitlera do władzy. Ich przełomowe analizy na temat izotopów uranu szybko trafiły do doradcy premiera sir Henry’ego Tizarda, jednego z największych brytyjskich autorytetów naukowych. Już w kwietniu 1940 roku doprowadził on do utworzenia ściśle tajnego komitetu ekspertów, znanego jako Komitet Maud, który rozpoczął intensywne prace.

Zdaniem historyczki Margaret Gowing, bez raportu Maud "II wojna światowa prawdopodobnie zakończyłaby się bez detonacji bomby atomowej". O ile taka teza może być przesadzona, o tyle nie ma wątpliwości, że rozwój amerykańskiego programu "Manhattan" był możliwy w dużej mierze dzięki Brytyjczykom, którzy swoje prace nad atomem prowadzili pod kryptonimem "Tube Alloys". To właśnie brytyjscy naukowcy, a dopiero później amerykańscy, doszli do wniosku, że energia jądrowa może być wykorzystana do stworzenia broni o niezwykłej wprost mocy.

Londyn zdradzony

Mogło się wydawać, że przy pomocy Amerykanów powstanie brytyjskiej bomby atomowej jest kwestią kilku zaledwie lat. Szybko jednak się okazało, że Brytyjczycy nie są w stanie im dorównać nie tylko pod względem finansowym i materiałowym, lecz także naukowym. Stany Zjednoczone w krótkim okresie stały się liderem badań, zostawiono Brytyjczyków w tyle. Naukowcy biorący udział w projekcie "Tube Alloys", zaznajomieni z pracami nad uranem, trafili do Stanów Zjednoczonych. Utracili resztki samodzielności. I choć Amerykanie deklarowali wolę współpracy, to nie dopuścili Brytyjczyków do zakładów plutonowych i uniemożliwili im bliską obecność podczas zrzucania bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki. Stany Zjednoczone traktowały Wielką Brytanię jak ubogiego krewnego i chciały od niej tylko jednego - dostaw cennego uranu.

Zakazana wiedza

Prawdziwe zaskoczenie przyszło w sierpniu 1946 roku, kiedy amerykański prezydent podpisał Atomic Energy Act, zakazujący proliferacji technologii i wiedzy jądrowej do innych państw, nawet sojuszniczych. Oznaczało to całkowite wstrzymanie współpracy z Brytyjczykami, którzy poczuli się zdradzeni i poniżeni. Od tego momentu pozyskanie własnej bomby atomowej zaczęto traktować w kategoriach narodowej dumy. - Amerykanie mają się za dużych chłopców, a nas postrzegają jako młodszych. Musimy im pokazać, że nie wiedzą wszystkiego - stwierdził premier Clement Attlee. Z kolei szef ministerstwa spraw zagranicznych Ernest Bevin przekonywał sceptyków słowami: Musimy ją mieć niezależnie od kosztów. Ma na niej być nasza cholerna flaga. Jako pierwszoplanowa potęga po prostu nie mamy innego wyjścia. Nie możemy sobie pozwolić, by mieli nas w garści.

Istniały oczywiście również przesłanki militarne. Bomba jądrowa sprawiała, że nawet mniejszy kraj, taki jak Wielka Brytania, zyskiwał zdolność do zniszczenia państwa dużego, jak Związek Radziecki czy Stany Zjednoczone. Co istotne, pozyskanie bomby było zgodne z tradycyjną brytyjską doktryną wojenną, obowiązującą jeszcze przed II wojną światową. Wyraził ją dobitnie w 1932 roku premier Stanley Baldwin, który stwierdził, że bombowce "zawsze się przedrą", a jedyna możliwa odpowiedź to "zabijać więcej kobiet i dzieci, niż czyni to przeciwnik". Zgodnie z tą filozofią wypowiedział się w 1945 roku premier Attlee: Odpowiedzią na uderzenie atomowe na Londyn jest analogiczne uderzenie na inne duże miasto.