Nadeszła era "homo rydzykus".

Nie przewidywaliśmy w roku 1989 czegoś, co można nazwać "duchowością radiomaryjną" – powiedział w wywiadzie udzielonym Wirtualnej Polsce religioznawca prof. Zbigniew Mikołejko. Prezentujemy kolejny głos w dyskusji na temat zmian, jakie zaszły w społeczeństwie polskim po 1989 roku.

Dla znacznej części ludzi, którzy myśleli o demokracji jako przyszłości, katolicyzm polityczny wydawał się niemożliwy. "Mariaż tronu i ołtarza" jawił nam się jako strasznie odległy i przeżyty, należący do pewnej historii. Okazuje się, że szczególnie lata 90. okazały się w tym aspekcie bardzo trudne. Pewne pretensje do instytucjonalnego zakorzeniania się były bardzo mocno wyrażane przez Kościół, m. in. do zaangażowania się księży w politykę. Nie spodobało się to społeczeństwu. Wszystkie formacje polityczne, które się wyłaniały z katolicyzmu przegrywały ostatecznie i były marginalizowane. W późniejszej fazie naszej demokracji, w drugim dziesięcioleciu, nastąpiło większe zdystansowanie i wycofanie się Kościoła. Nie oznacza to, że skuteczność zakorzenienia w instytucjach, czy w prawie była mniejsza.

Wymiar socjologiczny zmian

Nie przewidywaliśmy w roku 1989 czegoś, co można nazwać "duchowością moherowych beretów" i "duchowością radiomaryjną", bo to jest jakaś forma duchowości. Co więcej myślę, że nawet środowiska wewnątrzkościelne tego nie przewidywały. Jednym ze skutków komunizmu byli ludzie "niczyi”: starzy, zdegradowani, zepchnięci na margines przez całą modernizację, a przede wszystkim nieważni, w związku z tym nasyceni lękiem i agresją. Nikt się nimi nie interesował do czasu, gdy pojawił się ojciec Rydzyk i formacja, która nadała im pewną jednolitość i zwartość. W debacie, która odbywała się w Centrum Jana Pawła II na Uniwersytecie Warszawskim postawiono pytanie w związku z tą formacją: era mohera czy Era Wodnika? Uważam, że nie ma sprzeczności i to, co jest radiomaryjnością, jest również populistycznym, narodowo-katolickim Wodnikiem, swoistym New Age. Jest to patchwork rozmaitych nienawiści, lęków i ksenofobicznych reakcji z nowymi formami wyrazu. Swoisty kościół ludowy, który jeśli się przyjrzeć temu uważnie pozostaje poza doktryną wiary w rozmaitych szczegółach. W ten sposób powstaje mieszanka niekoniecznie religijnych sensów z pewnymi szczątkami religijnego fundamentalizmu. Są to tylko znaki zewnętrzne tego, co się stało głębiej.





Zaczęły się realizować i ujawniać pewne analizy socjologiczne. Ksiądz profesor Władysław Piwowarski opisywał religijność społeczeństwa polskiego późnego komunizmu podając, że jego dwie trzecie to nieświadomi heretycy. Ksiądz Piwowarski mówił, że religijność polska nie jest religijnością codzienną, a odświętną, niedzielną. Istniały dwa katolicyzmy – ten, który w jakiejś mierze był głęboki i taki, który wynikał z tradycji, wartości, a nieświadomie pozostawał heretycki. Rok 1989 doprowadził do polaryzacji i pozostał katolicyzm pogłębionej wiary i przywiązania do dekalogu, natomiast z katolikami odświętnymi coś się stało. Zaczęli, pod wpływem konsumpcjonizmu i otwartości, zmierzać w stronę formacji, którą Jan Paweł II nazywał ateizmem praktycznym. Ten proces zaczął być coraz bardziej widoczny, a jest on przykryty konformizmem społecznym, szczególnie w małych miejscowościach. Pracuje przymus społeczny, według którego trzeba chodzić do kościoła. W mniejszym stopniu dotyczy to ludzi młodych. Pozostaje zewnętrzny, praktyczny i sprowadzający zachowania religijne do rudymentów katolicyzm, w imię którego należy się po katolicku ochrzcić, zaślubić i pogrzebać. I to właściwie wszystko. Czasem trzeba się pokazać na mszy, choć często i od tego się ucieka. Zwłaszcza w wielkomiejskich środowiskach, gdzie ludzie znajdują się poza kontrolą parafii i najbliższego sąsiedztwa.

Puste kościoły

Często w Polsce słyszymy zapewnienia środowisk religijnych, że u nas kościoły są jeszcze pełne, a na Zachodzie są puste. Głęboko się z intencją tej diagnozy nie zgadzam, bo ona zakłada, że jest krzepko i bardzo dobrze. Odpowiedź moja ma tą uwagę i pocieszającą konstatację, że rzeczywistości pustych kościołów Zachodu odpowiada w Polsce rzeczywistość pustych form religijnych. Wyniki badań prof. Ireny Borowik pokazują, że ludzie nie rozumieją treści podstawowych przekazów wiary. Wszystko jedno czy są to prawosławni, czy katolicy. Skoro nie rozumieją, to można ten przekaz wiary wypełnić czymkolwiek.

Kościoły na Zachodzie są puste, ale to nie znaczy, że człowiek zachodu przestał być człowiekiem religijnym. Nadal jest homo religiosus, który ma potrzeby duchowe, tylko zaspokaja on te potrzeby poza instytucjami i poza zewnętrznymi rytuałami w obrębie tego, co się nazywa religią niewidzialną, czyli taką która nie potrzebuje zewnętrznych przejawów. Religijność niewidzialna również ma strukturę patchworku, w której zszywamy trochę duchowości Wschodu, odrobinę tradycji katolickiej, szczególnie mistycznej, nieco magii. Moralność również możemy budować w podobny sposób, a jak nam coś się w obrębie tego patchworku nie podoba, to wyrzucamy i wszywamy nowe.

Religijność pragmatyczna

W Polsce jest podobnie, tyle tylko, że instytucja pozostaje. Z racji konformizmu pozostają formy zewnętrzne, natomiast pracuje zasada patchworku. Badania pokazują, że nie ma właściwie różnic, poza stosunkiem do islamu, gdyż ludzie swoją wiarę wypełniają przekonaniami w rodzaju wiary w reinkarnację, przeświadczenia że piekła nie ma, a diabeł do zbawienia nam nie jest potrzebny. Społeczeństwo kroi swoją wiarę z tego, co jest mu potrzebne. Ujawnia się w tym pragmatyczny czy praktyczny stosunek do własnej religii.

Dawniej Kościół pełnił funkcję instytucji zastępczej. Zastępował państwo, kulturę, środowisko opieki i te funkcje dzisiaj od Kościoła odpadły. Nie istnieje źródło przywiązania dodatkowego do kościoła. Nie da się Kościoła użyć w sensie, w którym używało się go w komunizmie, by znaleźć tam pocieszenie przed depresją, opiekę, poczucie tożsamości, zetknąć się z kulturą nieskażoną ideologicznie komunizmem. W jakiejś mierze Kościół pełnił funkcję społeczeństwa obywatelskiego.