Jeśli Rosja nie powie "niet", spełni się czarny scenariusz?.

Pokój na południowym Kaukazie zależy od zakończenia konfliktu o Górski Karabach. Perspektywa porozumienia się w tej sprawie między Armenią a Azerbejdżanem wydaje się jednak odległa - pisze "Polska Zbrojna". Baku (i azerska armia) rozwija się dzięki petrodolarom, ale czas nie gra na korzyść Erywania. Czy spełni się czarny scenariusz i zamrożony konflikt znów wybuchnie z całą siłą? I po czyjej stronie opowie się potężny sąsiad Armenii i Azerbejdżanu - Rosja?

Pierwsza uderzyła natura. 7 grudnia 1988 roku w północnej części Armenii zadrżała ziemia. Wstrząsy o sile 6,9 w skali Richtera zniszczyły 58 miast i wsi, zrujnowały historyczne Giumri, prawie zniosły z powierzchni ziemi miasta Vanadzor i Spitak. W tym ostatnim zniszczona została cała sieć gazowa i energetyczna. Zginęło co najmniej 25 tysięcy ludzi, więcej niż pół miliona utraciło dach nad głową, a straty materialne wyniosły ponad 16,2 miliarda dolarów. Ówczesne radzieckie kierownictwo po raz pierwszy poprosiło o pomoc państwa zachodnie. Kataklizm ten nie tylko uwidocznił słabość organizacyjną i operacyjną systemu radzieckiego, lecz także naruszył - a miejscami i załamał - wrodzony optymizm Ormian.

Dzisiejsze Giumri wygląda tak, jakby trzęsienie ziemi było wczoraj: wiele opuszczonych budynków, bez okien, po ulicach snują się zasmuceni ludzie. Mimo deklaracji rządu nie odbudowano żadnej z sześciu zniszczonych fabryk. Do tej pory tysiące mieszkańców żyją w metalowych kontenerach, choć od trzęsienia ziemi minęły już 23 lata. Bezrobocie w Giumri sięga dziś 80%. Ludzie pytają retorycznie, dlaczego pomoc zagraniczna w wysokości setek milionów dolarów, która po kataklizmie napływała do Armenii, przyniosła tak niewiele efektów.

Mimo że epicentrum trzęsienia ziemi znajdowało się blisko granicy z Azerbejdżanem, nie odnotowano w tym kraju szkód.

Kwestia upadku

Na obecną trudną sytuację Armenii ogromny wpływ wywarł upadek ZSRR w 1991 roku. W czasach radzieckich była ona jedną z najbogatszych republik związkowych. Nowoczesny, jak na radzieckie standardy technologiczne, przemysł produkował maszyny i urządzenia oraz tekstylia, dostarczane do innych republik związkowych, od których Armenia otrzymywała przydzielane przez Moskwę surowce naturalne i energię. Nie było bezrobocia, a wysokie zarobki zapewniały Ormianom dostatek: stopa życiowa była o 10-15% wyższa niż w sąsiednim Azerbejdżanie, gdzie wzrost gospodarczy wynosił około 3% rocznie, podczas gdy w Armenii 5,5%.

Radziecki budżet centralny finansował 78% armeńskich inwestycji, zaś Azerbejdżan otrzymywał z Moskwy 61% środków. Brakowało funduszy niezbędnych do utrzymania poziomu wydobycia ropy naftowej, w wyniku czego nastąpił upadek przemysłu naftowego. Nikt już wtedy nie pamiętał, że pod koniec XIX wieku produkcja ropy naftowej w Azerbejdżanie zbliżała się poziomem jej wydobycia do USA. Radzieckie kierownictwo nie miało jednak zaufania do Azerów jako muzułmanów. Armia nie przyjmowała ich do jednostek liniowych (trafiali do batalionów budowlanych), podczas gdy Ormianie studiowali w szkołach oficerskich i w akademiach wojskowych. To zróżnicowanie było jedną z przyczyn klęski Azerów w wojnie o Górski Karabach. Azerbejdżan nie miał wówczas po prostu wyszkolonej armii.

Upadek ZSRR doprowadził do załamania armeńskiej gospodarki. Na Zachodzie nie było zapotrzebowania na tamtejsze produkty, a Związek Radziecki, który kiedyś brał wszystko, już nie istniał. Zabrakło źródła tanich, a właściwie bezpłatnych surowców, zwłaszcza paliw. W 1994 roku, niedługo po uzyskaniu niepodległości, z poparciem Międzynarodowego Funduszu Walutowego, w Armenii rozpoczął się proces liberalizacji gospodarki. W wyniku żywiołowej prywatyzacji majątek narodowy trafił do rąk kilku rodzin z kręgów rządzącej nomenklatury.

Zachodni komentatorzy zachwycali się liberalnymi reformami, nie dostrzegając demoralizacji ormiańskich oligarchów, niszczących drobnych i średnich biznesmenów. Wskaźniki nastrajały optymistycznie, jednak gospodarka startowała z niskiego pułapu, a w kraju rosło bezrobocie (według statystyk rządowych nie przekraczało 7%, w ocenie ormiańskich biznesmenów wynosiło około 70%). Niedoinwestowane rolnictwo oraz słabo rozwinięty sektor usług uzupełniają dość ponury obraz gospodarki. Poza Erywaniem poziom życia ludności jest nadal niski, a dochody rodzin w dużej mierze opierają się na transferach środków od krewnych z zagranicy. Według Banku Światowego PKB Armenii w 2010 roku wyniosło 17,27 miliarda dolarów (według parytetu siły nabywczej), transfery z zagranicy 824 miliony dolarów, a dochód na jednego mieszkańca to 5,8 tysiąca dolarów. Gospodarka Armenii coraz ściślej wiąże się z rosyjską, zwłaszcza w sektorze surowcowym i energetycznym oraz w bankowości.